حمله پیش‌دستانه اسرائیل به پایگاهی که ترکیه هنوز در آن مستقر نشده بود، تصویری روشن از معادلات جدید امنیتی خاورمیانه ارائه کرد؛ رقابت بین تل آویو و آنکارا هنوز به جنگ رو در رو نرسیده، اما هر تحول میدانی در سوریه می‌تواند آن را از یک رویارویی پنهان به تقابلی مستقیم تبدیل کند.

بمباران یک پایگاه «آینده»؛ پیامی که آنکارا دریافت کرد

در ماه مارس، جنگنده‌های اف-۳۵ اسرائیل سه نقطه در مرکز سوریه را هدف قرار دادند؛ مناطقی که ارتش ترکیه برای احداث یک پایگاه هوایی در آینده در نظر گرفته بود. هنوز هیچ نیروی نظامی ترکیه در این مناطق مستقر نشده بود و حتی روند اداری استقرار نیز تکمیل نشده بود، اما اسرائیل تصمیم گرفت پیش از هرگونه حضور نظامی، این زیرساخت بالقوه را از بین ببرد.

واکنش آنکارا به همان اندازه معنادار بود. ترکیه نه تنها پاسخی نظامی به این حمله نداد، بلکه از استقرار نیرو در آن منطقه نیز صرف‌نظر کرد.همین واکنش، بیش از هر موضع‌گیری تند سیاسی، واقعیت موازنه قدرت میان دو کشور را نشان می‌دهد. در حالی که رجب طیب اردوغان طی ماه‌های گذشته بارها اسرائیل را به ارتکاب «نسل‌کشی» متهم کرده، دولت او تاکنون از تبدیل این ادبیات به اقدام نظامی مستقیم خودداری کرده است.

این اتفاق نشان می‌دهد رقابت امنیتی میان دو بازیگر مهم منطقه وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ مرحله‌ای که در آن اسرائیل حاضر است پیش از شکل‌گیری تهدید اقدام کند و ترکیه نیز فعلاً ترجیح می‌دهد از رویارویی مستقیم اجتناب کند.

سوریه؛ نقطه تلاقی دو راهبرد متضاد

فروپاشی حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴، رقابت ژئوپلیتیکی میان آنکارا و تل‌آویو را وارد فاز جدیدی کرد.ترکیه از دولت جدید سوریه به رهبری احمد الشرع حمایت می‌کند و تثبیت یک حکومت مرکزی قدرتمند را برای امنیت مرزهای جنوبی خود ضروری می‌داند؛ راهبردی که از نگاه آنکارا می‌تواند به مهار نیروهای کرد و پایان دادن به درگیری چند دهه‌ای با حزب کارگران کردستان (PKK) نیز کمک کند.

در مقابل، اسرائیل منافع امنیتی خود را در سوریه‌ای ضعیف و پراکنده تعریف کرده است؛ کشوری که نتواند به پایگاهی برای استقرار نیروهای مخالف اسرائیل تبدیل شود.نشانه‌های این اختلاف نیز در میدان آشکار است. از زمان سقوط دولت اسد، اسرائیل تعداد حملات خود به اهداف داخل سوریه را حدود سه برابر مجموع هفت سال گذشته افزایش داده است.هم‌زمان، امضای توافق امنیتی اسرائیل با یونان و قبرس در دسامبر ۲۰۲۴ نیز در آنکارا به‌عنوان بخشی از راهبرد مهار و محاصره منطقه‌ای ترکیه تفسیر شد.

با وجود این شکاف، دو کشور از سال ۲۰۲۵ با میانجیگری جمهوری آذربایجان یک کانال ارتباطی نظامی برای جلوگیری از برخوردهای ناخواسته ایجاد کرده‌اند؛ سازوکاری که هر دو طرف همچنان بر «فنی» بودن آن تأکید دارند و آن را نشانه‌ای از عادی‌سازی روابط نمی‌دانند.

چرا ترکیه هنوز گزینه جنگ را انتخاب نکرده است؟

برخلاف لفاظی‌های سیاسی، محاسبات نظامی تصویر متفاوتی ارائه می‌دهد.سامانه دفاع هوایی «گنبد فولادی» که اردوغان وعده آن را داده، پیش از سال ۲۰۳۰ عملیاتی نخواهد شد. تانک بومی آلتای هنوز تنها سه نمونه عملیاتی دارد و ارتقای ناوگان اف-۱۶ ترکیه همچنان به تأیید واشنگتن وابسته است؛ تأییدی که آمریکا با احتیاط درباره آن تصمیم گرفته است.

پروژه جنگنده نسل پنجم «کاآن» و پهپاد رزمی «قیزیل‌الما» نیز اگرچه وارد مرحله توسعه شده‌اند، اما هنوز تا تبدیل شدن به یک ظرفیت عملیاتی مؤثر فاصله دارند. از سوی دیگر، افزایش ۳۰ درصدی بودجه دفاعی ترکیه نیز در عمل تحت تأثیر نرخ بالای تورم داخلی قرار گرفته و اثرگذاری آن محدود شده است.مجموع این عوامل باعث شده است آنکارا، برخلاف ادبیات سیاسی خود، همچنان حفظ کانال جلوگیری از درگیری با اسرائیل را یک ضرورت امنیتی بداند.واقعیت این است که فاصله توان نظامی دو طرف، یکی از مهم‌ترین عوامل بازدارنده در برابر وقوع جنگ مستقیم به شمار می‌رود.

خطر اصلی؛ جنگی که ممکن است هیچ‌کس آغازگر آن نباشد

در شرایط کنونی، احتمال آغاز یک جنگ برنامه‌ریزی‌شده میان ترکیه و اسرائیل همچنان پایین ارزیابی می‌شود، اما خطر یک برخورد ناخواسته بیش از گذشته افزایش یافته است.

آنکارا سه خط قرمز مشخص برای خود تعریف کرده است؛ گسترش حضور نظامی اسرائیل در جنوب سوریه، تهدید موجودیت دولت احمد الشرع و شکست روند ادغام نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) در ارتش ملی سوریه.

اگر این روند شکست بخورد و نیروهای ترکیه یا گروه‌های همسو با آن به سمت مناطق تحت کنترل یگان‌های مدافع خلق (YPG) حرکت کنند؛ مناطقی که اسرائیل طی سال‌های اخیر به‌طور غیرعلنی از آنها حمایت کرده است، برای نخستین بار نیروهای دو کشور در یک فضای عملیاتی مشترک قرار خواهند گرفت.

در چنین شرایطی، حتی یک اشتباه محاسباتی یا حمله محدود نیز می‌تواند زنجیره‌ای از واکنش‌ها را ایجاد کند؛ واکنش‌هایی که هیچ‌یک از دو دولت لزوماً خواهان آغاز آن نیستند، اما کنترل پایان آن نیز از اختیارشان خارج خواهد بود.

برآیند شواهد نشان می‌دهد آنچه امروز مانع جنگ میان ترکیه و اسرائیل شده، نه کاهش تنش‌های سیاسی، بلکه موازنه قدرت، محدودیت‌های نظامی و سازوکارهای جلوگیری از درگیری است. با این حال، اگر معادلات میدانی سوریه تغییر کند و روند ادغام نیروهای دموکراتیک سوریه شکست بخورد، رقابت پنهان آنکارا و تل‌آویو می‌تواند برای نخستین بار از سایه خارج شود و به رویارویی مستقیم دو قدرت منطقه‌ای بینجامد؛ جنگی که شاید هیچ‌یک آغاز آن را نخواهند، اما هر دو ناگزیر از مواجهه با پیامدهای آن شوند.