در روزگاری که فشارهای اقتصادی و شکافهای اجتماعی، زندگی بسیاری از خانوادهها را تحتتأثیر قرار داده، بازخوانی مفاهیم بنیادین در اندیشه بزرگان انقلاب اسلامی نه یک انتخاب، که یک ضرورت راهبردی است. مواسات، مفهومی است که در سالهای اخیر و بهویژه در ایام شیوع کرونا، با فراخوان رهبر شهید انقلاب آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای برای شکلگیری رزمایش گسترده مواسات و همدلی و کمک مؤمنانه به نیازمندان، بیش از هر زمان دیگری به کانون توجه نخبگان و جامعه بازگشت. مفهومی که در ایام شهادت ایشان، از طرف تولیت معظم آستان قدس رضوی نیز مانند صدقه جاریه برای قائد امت و ادامه راه ایشان مورد تأکید قرار گرفت. در ادامه با مروری بر ساحت فکری رهبر شهید ملت ایران و با تکیه بر بیانات و مبانی فکری ایشان و پژوهشهای صورت گرفته در این زمینه ابعاد این مفهوم تمدنی را واکاوی میکنیم.
مواسات؛ نه بخشش از سر بینیازی، بلکه نوعی همسرنوشتی
مواسات در زبان عربی، ناظر به وضعیتی است که آدمی بخشی از مال خویش را در اختیار نیازمندی میگذارد و او را در استفاده از مال خود، مساوی با خود و شریک قرار میدهد (ابنمنظور، لسانالعرب، ج ۱/ ذیل واژه آسی). این تعریف لغوی، کلید فهم این فضیلت است. در تحلیل روایات اهلبیت(ع) کمکرسانی در سه مرتبه تبیین شده است: مرتبه نخست، کمک از اضافه بر نیاز است که با عناوینی چون انفاق، اهدا، صدقه و سخا شناخته میشود. مرتبه دوم، زمانی است که فرد از دارایی خود، که کفاف زندگیاش را میدهد، بخشی را با نیازمند تقسیم میکند. به این درجه از همدلی، مواسات میگویند؛ یعنی فرد در سختیهای زندگی، دیگری را شریک خود کرده است. مرتبه سوم و برتر، ایثار است؛ یعنی واگذار کردن آنچه خود انسان نیز به آن نیازمند است. این تفکیک نشان میدهد مواسات، نه بخشش از سر بینیازی، بلکه نوعی همسرنوشتی است. چنانکه در حکمتنامه پیامبر اعظم(ص) آمده، این مراتب نشاندهنده عمق مسئولیت مؤمن در برابر جامعه است.
مواسات مکمل عدالت ساختاری؛ از وظیفه اخلاقی تا وظیفه دینی
از مهمترین وجوه کاربرد مواسات در نظام اندیشه رهبر شهید، نقش آن در تحقق اهداف عالی نظام اسلامی است. اهدافی که سعادت انسان و تحقق عدالت، آرمانهای غایی را نشانه گرفته است. رهبر شهید انقلاب تأکید دارند: «عدالت، شعار اصلی و هدف بزرگ انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی بوده و هست» (12/5/84). با این حال، ایشان یادآور میشوند اجرای برنامههای عادلانه اجتماعی در سطح ساختاری و دولتی، فرایندی تدریجی است: «علاج فقر به شکل اصولی در هر جامعهای، از راه استقرار عدالت اجتماعی و نظام عادلانه در محیط جامعه است، تا کسانی که اهل دستاندازی به حقوق دیگراناند، نتوانند ثروتی را که حق همگان است، به سود خود مصادره کنند. این یک وظیفه دولتی و حکومتی است؛ اما مردم هم به نوبه خود وظیفه سنگینی بر دوش دارند... همه باید خود را موظف به مواسات بدانند. مواسات یعنی هیچ خانوادهای از خانوادههای مسلمان و هممیهن و محروم را با دردها و محرومیتها و مشکلات خود تنها نگذاشتن؛ به سراغ آنها رفتن و دست کمکرسانی به سوی آنها دراز کردن... برای مسلمانان، علاوه بر اینکه یک وظیفه اخلاقی و عاطفی است، یک وظیفه دینی است» (خطبههای نماز عید فطر، 15/9/1381). از این منظر، مواسات مکمل عدالت ساختاری است. عدالت، سیاستگذاری برای رفع محرومیت بوده و مواسات، جریان خونی است که در رگهای جامعه جاری میشود تا هیچ خانوادهای با دردها و مشکلاتش تنها نماند.
مواسات یک پیوند عاطفی پویاست
هویت حقیقی یک جامعه در شاکله اخلاقی آن نهفته است. در نظام فکری رهبر شهید انقلاب، مواسات بهعنوان یک امر اخلاقی، محور شکلگیری این هویت است. ایشان در بخشی از سخنان خویش با استناد به روایت امام باقر(ع) میفرمایند: «ثلاث من أشدّ ما عمل العباد؛ سه چیز هست که جزو تکالیف بسیار مهم و دشوار مؤمنین است. یکی انصاف المؤمن من نفسه؛ یعنی انسان حق را به خاطر خود زیر پا نگذارد و دوم و مواساة المرء اخاه؛ یعنی همراهی کردن و کمک کردن به برادر مؤمن در همه امور؛ کمک فکری، کمک مالی، کمک جسمانی، کمک آبرویی» (31/6/1386). این همنشینی انصاف و مواسات در کلام امام معصوم(ع) حامل پیامی بنیادین است. مواسات، نشانه بلوغ اخلاقی است. کسی که انصاف ندارد، نمیتواند به مواسات برسد؛ چرا که مواسات نیازمند از خود گذشتن است. رهبر شهید انقلاب در تبیین این بخش تصریح میکنند که مواسات با مساوات تفاوت دارد؛ این یک برابری خشک محاسباتی نیست، بلکه یک پیوند عاطفی پویاست که اجازه نمیدهد اخلاق اجتماعی در جامعه اسلامی فرسوده شود.
درس عاشورا؛ مواسات در ساحت فداکاری
عاشورا در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، تنها یک رخداد تاریخی نیست، بلکه یک مدرسه است. در میان درسهای عاشورا، مواسات جایگاهی ویژه دارد. ایشان میفرمایند: «درس عاشورا، درس فداکاری و دینداری و شجاعت و مواسات و درس قیام لله و درس محبت و عشق است» (خطبههای نمازجمعه، 18/2/1377). پیوند مواسات با قیام برای خداوند و فداکاری در این کلام، ابعاد تمدنی آن را آشکار میکند. مواسات در نگاه عاشورایی، نه صرفاً رسیدگی به معیشت، بلکه ایستادن کنار حق و همراهی با حقیقت در سختترین شرایط است. عاشورا به ما میآموزد مواسات راستین، هزینهکردن از جان و مال برای حفظ ارزشهای الهی است. این نگاه، مواسات را از سطح یک فعالیت خیریه به یک موضعگیری سیاسی و ایمانی در برابر ظلم و بیعدالتی ارتقا میدهد.
مواسات؛ شبکهای گسترده از ایثار و دستگیری مردمی
یکی از تفاوتهای اساسی نسخه اقتصادی اسلام با نسخههای غربی، در روح حاکم بر توزیع ثروت است. رهبر شهید انقلاب در مراسم سالگرد ارتحال امام(ره) فرمودند: «آن نسخه اقتصادی که امروز کشورهای غربی برای مردم دنیا میپیچند و ارائه میدهند که طبقاتی را مرفه میکند و رونق اقتصادی را بالا میبرد و به قیمت ضعیف شدن و فقیر شدن و زیر فشار قرار گرفتن طبقاتی از جامعه تمام میشود؛ این را اسلام نمیپسندد» (12/3/1378).
در این تقابل، مواسات راهکار اسلامی برای جلوگیری از شکافهای طبقاتی است. رفاه اقتصادی در اسلام، منهای روح مواسات و برادری، ناقص و برخلاف اهداف نظام است. مواسات یعنی جامعه نسبت به فقیر شدن بخشهایی از خود، حساسیت حیاتی دارد و موتور محرک حمایت از طبقات ضعیف، نه فقط بودجههای دولتی، بلکه شبکهای گسترده از ایثار و دستگیری مردمی است. این سبک از مواسات، فرهنگ اقتصادی تمدن اسلامی را در برابر فردگرایی اقتصاد سرمایهداری نئولیبرال حفظ میکند و جامعه را به سمت یک نظام اقتصادی متعادل سوق میدهد.
افق تمدنی؛ تحقق جامعه مهدوی
نقطه اوج مواسات، نه در امروز ما، بلکه در افق جامعه مهدوی تعریف میشود. مواسات در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، صرفاً یک واکنش عاطفی به شرایط بحرانی یا یک توصیه اخلاقی برای کمکهای مقطعی نیست؛ بلکه مفهومی ریشهدار، چندلایه و تمدنی است که از ساحت فردی آغاز میشود، به تنظیم روابط اجتماعی و اقتصادی میرسد و در نهایت، افق جامعهپردازی اسلامی و تحقق جامعه مهدوی را پیش چشم میگشاید.
مواسات، یکی از ارکان حکمرانی اسلامی و مهدوی است که در آن، مقررات حاکم بر مردم، خواست قدرتهای زورگو نیست، بلکه حکومت فضیلت است. وقتی رهبر شهید انقلاب میفرمایند ماه محرم و رمضان را به رزمایش گسترده مواسات تبدیل کنیم، درواقع از ما میخواهند تمرین جامعه مهدوی کنیم. ایشان در قسمتی از بیانات خود به مناسبت ولادت امام زمان(عج) در 21/1/1399 میفرمایند: «... ما برای اینکه ارادتمان به امام زمان(عج) ثابت بشود، بایستی صحنهها و جلوههایی از جامعه مهدوی را خودمان به وجود بیاوریم که عرض کردیم، جامعه مهدوی، جامعه قسط و عدل است و جامعه عزت است، جامعه علم است، جامعه مواسات و برادری است؛ اینها را بایستی ما در زندگی خودمان تحقق ببخشیم، به قدر امکان خودمان؛ این ما را نزدیک میکند». این یعنی مواسات، دین زمان ظهور است که باید در زمان غیبت به سبک زندگی تبدیل شود. تحقق مواسات به قدر وسع هر کسی، نه تنها دردی را درمان میکند، بلکه جامعه را گامبهگام به سوی آن تمدن موعود سوق میدهد.
بازگشت به مواسات، بازگشت به هویت اصلی اسلام ناب
به عنوان سخن پایانی باید گفت مواسات در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، کلیدیترین واژه برای فهم نسبت مؤمن با جامعهاش است. این مفهوم، از تعریف لغوی همدردی آغاز میشود، با مراتب سهگانه انفاق و ایثار تبیین میشود، در نظامسازی عادلانه نقش ترمیمکننده ایفا میکند، در ساحت اخلاق، هویتبخش جامعه مؤمنان است، از درسهای عاشورا الهام میگیرد و در نهایت، آرمانشهر مهدوی را ترسیم میکند. بازگشت به مواسات، بازگشت به هویت اصلی اسلام ناب است؛ اسلامی که در آن، فردگرایی مدرن جای خود را به مسئولیت جمعی میدهد. در این نگاه، مواسات فقط برای دوران بحران نیست، بلکه سلوک دائم انسان منتظر است که میخواهد با دستگیری از برادر مؤمن، جلوههایی از حکومت عدل مهدوی را در همین دوران غیبت، در کوچه و خیابانهای زندگی جاری، محقق کند.
منابع:
نگاهی به یک مفهوم مهم اسلامی و ابعاد آن در نظام فکری رهبر شهید انقلاب: «مواسات» رکن مهم جامعهپردازی اسلامی
تحلیل مفهوم تمدنی «مواسات» در بیانات رهبر معظم انقلاب؛ پایگاه اطلاعرسانی حوزه
ابعاد و لایههای خدمات اجتماعی از دیدگاه و سیره معصومان(ع)، نویسنده: زهرا زارعی
انفاق، ایثار و مواسات مالی و نقش هر یک در توزیع درآمد و ثروت جامعه اسلامی، نویسندگان: یعقوب جمالی، محمدجمال خلیلیان اشکذری
مفهوم اجتماعی و تمدنساز مواسات و آثار و فواید آن؛ بخش فقه و معارف پایگاه اطلاعرسانی KHAMENEI.IR
نظر شما