مکتب اسلام با طلوع خورشید رسالت پیامبر اعظم(ص) خط بطلانی بر نگاه‌های ابزاری و فروکاست‌گرایانه به زن کشید و برای نخستین بار در تاریخ، کرامت انسانی و استقلال حقوقی او را در تارک احکام الهی نشاند. در آستانه سالروز میلاد مسعود خاتم‌الانبیا(ص) که سیره عملی‌اش سراسر تکریم و احترام بی‌دریغ به مقام زن بود؛ جامعه اسلامی با آزمونی خطیر در عرصه قانون‌گذاری روبه‌رو است.
تصویب طرح اصلاح قانون مهریه در مجلس و ارسال آن به شورای نگهبان، بار دیگر این دغدغه بنیادین را زنده کرده است که آیا قوانین حمایتی ما بازتاب‌دهنده روح بلند شریعت در حفظ حقوق مالی و حیثیتی زن هستند یا در سایه تصمیمات شتاب‌زده، تعادل منظومه حقوقی خانواده آسیب می‌بیند؟

‏تصویب قانون مهریه؛ از نیت‌های خیرخواهانه تا دغدغه‌های شرعی

طرح جدید مجلس که اکنون برای تأیید نهایی روی میز شورای نگهبان قرار دارد، تلاش می‌کند با تعیین سقف ۱۴ سکه برای اجرای کیفری (زندان و پابند الکترونیکی) و منوط کردن مازاد آن به اثبات تمکن مالی زوج، بحران زندانیان مهریه را حل کند.
نیت قانون‌گذار در حبس‌زدایی از مردان ناتوان و تسهیل امر مقدس ازدواج، فی‌الجمله امری پسندیده و عقلانی است. با این حال، کارشناسان و دغدغه‌مندان حوزه دین و خانواده هشدار می‌دهند در غیاب سامانه‌های شفاف و برخط برای شناسایی دقیق اموال، بار اثبات تمکن مالی بر دوش زن سنگینی می‌کند و عملاً پشتوانه شرعی و قانونی حق مالی او را به چالش می‌کشد.

‏نگاه جزیره‌ای و گزینشی به منظومه حقوق مالی زن در اسلام

بسیاری از منتقدان و کارشناسان از همان ابتدا بر این نکته انگشت گذاشتند که ادعای حبس‌زدایی و خالی کردن زندان‌ها از بدهکاران مهریه، هرچند ظاهراً واجد مصلحت است، اما با آمارهای واقعی همخوانی چندانی ندارد؛ چرا که تعداد محکومان صرفاً مهریه آن‌قدر وسیع نیست که توجیه‌گر چنین تغییرات شتاب‌زده‌ای باشد و چنین رویکردی بیشتر به‌جای حل ریشه‌ای مسئله، پاک کردن صورت‌مسئله به نظر می‌رسد. در امتداد همین انتقادات ساختاری، نگاه جزیره‌ای و گزینشی به منظومه حقوق مالی زن در اسلام مطرح می‌شود. یکی از جدی‌ترین انتقاداتی که به این مصوبه وارد شده، ماهیت قطعه‌قطعه‌کننده آن است. در فقه پویای اسلامی؛ مهریه، نفقه، ارث و اجرت‌المثل اجزای یک منظومه متوازن هستند که جداسازی و تضعیف هر کدام، کل ساختار حمایتی زن را متزلزل می‌کند. این رویکرد تک بعدی به مهریه؛ که فقط به فکر نجات مرد باشد و راهکار مطمئنی برای استیفای حق زن نگذارد، با روح عدالت اسلامی بیگانه است. قرآن کریم به‌صراحت هشدار می‌دهد که مردان نباید با تحت‌فشار قرار دادن زنان، آنان را وادار به بخشش حقوق مالی‌شان کنند. در آیه ۱۹ سوره مبارکه نساء می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ کَرْهاً وَ لا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ ما آتَیْتُمُوهُنَّ» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، برای شما حلال نیست که زنان را به اکراه به ارث بگیرید؛ و آنان را تحت‌فشار قرار ندهید تا بخشی از آنچه را به آنان داده‌اید، به عنوان مهریه؛ پس بگیرید). این آیه خط قرمزی است بر هرگونه تدبیری که ناخواسته فضا را برای تضییع حق مالی زن یا تحت‌فشار گذاشتن او هموار سازد.

‏ مهریه؛ پشتوانه شرافت و امنیت زن در سیره نبوی

مرور سیره رسول خدا(ص) و آموزه‌های اهل‌بیت(ع) گواهی می‌دهد مهریه در اسلام هرگز یک کالای تزئینی یا ابزاری برای پزهای تشریفاتی نبوده، بلکه هدیه‌ای الهی (نحله) و پشتوانه‌ای برای استقلال و امنیت روانی و اقتصادی زن است. اسلام تا آنجا به ادای دین و حقوق مالی همسر اهمیت داده که انکار مهریه را در ردیف گناهان بزرگ قرار داده است.
در روایتی نورانی از پیامبر اکرم(ص) که در منابع معتبر از جمله مستدرک الوسائل نقل شده، آمده است: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَغْفِرُ کُلَّ ذَنْبٍ إِلَّا مَنْ جَحَدَ مَهْرَ امْرَأَتِهِ أَوْ مَنْ جَحَدَ أَجِیرَ أَجْرَهُ أَوْ مَنْ باعَ حُرّاً»؛ خداوند عز و جل هر گناهی را می‌بخشد مگر کسی که مهریه همسرش را انکار کند، یا کسی که مزد کارگر را نپردازد، یا کسی که انسان آزادی را بفروشد.
این بیان قاطع نبوی نشان می‌دهد تضییع حق مالی همسر در ترازوی شریعت، بار سنگینی دارد و قانون‌گذار اسلامی باید میان حبس‌زدایی از افراد معسر و صیانت از حقوق شرعی زنان، مرزی دقیق و عادلانه ترسیم کند.

شورای نگهبان؛ پاسبان ترازوی عدالت الهی در خانواده

اکنون چشم جامعه به تصمیم سرنوشت‌ساز شورای نگهبان دوخته شده است؛ نهادی که رسالت خطیرش انطباق مصوبات با احکام نورانی اسلام و قانون اساسی است. حبس‌زدایی از بدهکاران واقعی و کاستن از آمار زندانیان، فرمانی عقلایی است، اما عدالت شرعی اقتضا می‌کند در کنار رهایی مردان ناتوان، ابزارهای قاطع و برخط قضایی برای دسترسی زنان به حقوق مسلمشان تعبیه شود. در آستانه میلاد پیامبر رحمت(ص)، انتظار این است نهادهای قانون‌گذار ما با الهام از آموزه‌های آن حضرت، قوانینی را رقم بزنند که در آن نه کرامت مردان زیر چرخ‌دنده‌های دیون مالی خرد شود و نه حقوق شرعی و عاطفی زنان در حراج بی‌تدبیری قرار گیرد. استحکام نهاد خانواده در سایه تعادل، تقوا و اجرای دقیق عدالت اسلامی معنا می‌یابد.