در دنیای شلوغ و پرهیاهوی این روزها، جذاب شدن و جذاب بودن، بازار مکاره‌ای است که افراد را در هر سن با هر جنس و از هر طیفی، درگیر خود کرده است. لاغر شدن، یکی از ملاک‌های این جذاب شدن است که جمعیت کثیری به دنبالش هستند، آن هم لاغری سریع، بدون اینکه لازم باشد فرد، بار دردسرهای رژیم گرفتن و ورزش کردن سخت را تحمل کند.

فاکتورهایی که در برخی آمپول‌های لاغری گنجانده شده، باعث شده است بازارشان در دهه‌های اخیر حسابی داغ باشد، حتی هشدارهای سازمان غذاودارو و متخصصان این حوزه که از تبعات آن می‌گویند، تأثیری بر کاهش تب استفاده از آن نمی‌گذارد.

به اینها اضافه کنید صفحات اینستاگرامی بلاگرها را که با تبلیغ این آمپول‌ها فتح شده است؛ آنهایی که در هر فضایی و به هر بهانه که دست دهد، با آب وتاب این شیوه‌ها را ترویج می‌کنند و زیر سایه همین تبلیغ‌ها به پول‌های خوبی می‌رسند تا به رونق زندگی لاکچری شان اضافه کنند و درحالی که سایه سنگین بحران اقتصادی بر سفره‌های مردم مستولی است، بازاری پرسود در حوزه لاغری شکل گرفته است که گاه مرزهای سلامت را به چالش می‌کشد.

در لایه‌های زیرین بازار سلامت، نوعی «تب جدید» در حال شکل گیری است؛ رقابتی نفس گیر برای تصاحب سهم بازار داروها و آمپول‌های لاغری؛ بازاری که به نظر می‌رسد با سرعت برق و باد، از یک «نیاز درمانی» به یک «رقابت تجاری» تبدیل شده است. یکی از پرده‌های این نمایش تجاری، استفاده غیرمتعارف از داروهای تخصصی بیماران دیابتی، نظیر آمپول اوزمپیک و امثال آن برای رسیدن به «اندام ایده آل» است؛ البته به گفته متولیان داروخانه ها، بازار پرتقاضای داروهای لاغری، با ورود محصولات تازه‌ای روبه‌روست.

وقتی سلامت، فدای تجارت می‌شود

«تا زمانی که شیوه نگاه آدم‌ها تغییر نکند، داروهای لاغری تب مصرفی بالایی دارند، حتی با وجود قیمت‌های میلیونی.» این گفته یک دکتر داروساز مشهدی است که وصف تأسف باری از این موضوع دارد و در توضیح بیشتر می‌گوید: متأسفانه نسل جدید و به ویژه بانوان، برای به اصطلاح جذاب شدن به هر حربه‌ای متوسل می‌شوند.

تقاضای افسارگسیخته برای کاهش وزن فوری، باعث شده است دارویی که حیاتی‌ترین نیاز یک بیمار دیابتی است، در چرخه‌ای غیرضروری مصرف شود؛ البته در سال‌های اخیر، نمونه‌های مشابه نظیر آمپول «اسپارتینا» هم تبلیغ و استفاده می‌شود و به تازگی «زیگوریا» نیز به آن اضافه شده است.

او که نمی‌خواهد نامش ذکر شود، به عنوان کسی که سال‌ها در حوزه درمان فعالیت کرده، نگران پشت پرده این موضوع است که در آن سلامت، فدای تجارت می‌شود: «این داروها در داروخانه‌ها با مجوز توزیع می‌شوند و از نظر قانونی، چرخه تولیدش مشکلی ندارد. معاونت غذاودارو مجوز توزیع داده، اما موضوع اینجاست که اضافه وزنی که طی سه یا چهار سال ایجاد شده، نباید در یک هفته از بین برود.»

او درباره نتایج این لاغری فوری هشدار می‌دهد: «توصیه اکید ما همواره این بوده که وارد این مسیر نشوید، اما عطش لاغری فوری و حس اعتمادبه نفسی که در شبکه‌های اجتماعی تبلیغ می‌شود، گاهی بر علم پزشکی غلبه می‌کند. آنچه با این سرعت بدن را «فریز» و دچار ریزش وزن شدید می‌کند، با روتین فیزیولوژیک بدن غریبه است.» او درباره تأثیرات مخرب این داروها بر ارگان‌های حیاتی بدن می‌گوید: پانکراس (لوزالمعده) و کبد، ستون‌های متابولیسم بدن هستند. گزارش‌های نگران کننده‌ای از عوارض این داروها آمده که مستقیم این دو عضو حیاتی را هدف قرار می‌دهند.

همچنین بسیاری از متقاضیان، برای دستیابی به تناسب اندام در بازه زمانی کوتاه، هزینه‌هایی بین ۱۸ تا ۶۰میلیون تومان را بی درنگ پرداخت می‌کنند، اما سؤال اینجاست که آیا نظارتی بر نحوه مصرف این داروها می‌شود؟ به نظر من، این یک تجارت کلان است. پول‌های بزرگی در این شبکه می‌چرخد که نشان می‌دهد ما با یک پدیده اجتماعی اقتصادی پیچیده روبه رو هستیم. یک مافیای پشت صحنه در حوزه لاغری وجود دارد که از ناآگاهی و میل به کمال گرایی مفرط افراد، بهره برداری می‌کند.

بحران مصرف داروهای دیابتی برای لاغری

ایراندخت میرهادی زاده، دکتر داروساز دیگری است که اعتراف نگران کننده‌ای می‌کند: «در سال‌های اخیر، موجی از استفاده خودسرانه از داروهای تخصصی دیابت برای رسیدن به اندام ایده آل، جامعه را با یک بحران جدید روبه رو کرده است. داروهایی که قرار بود ابزاری برای کنترل قندخون در بیماران دیابتی نوع ۲ باشند، اکنون به عنوان معجزه لاغری فروخته می‌شوند و طرفدار هم زیاد دارند.»

او می‌گوید: ترکیبات جدیدی از داروهای جی ال پی (GLP-۱) وارد بازار شده‌اند که هدف اصلی آن ها، کنترل قندخون در بیماران دیابتی نوع ۲ است. اما این داروها با مکانیسمی عمل می‌کنند که می‌تواند وزن را نیز کاهش دهد؛ مکانیسمی که شامل «سرکوب اشتها» و «تأخیر در تخلیه معده» است.

میرهادی زاده البته بین صحبت هایش، پرانتزی باز و بیان می‌کند: برخی افراد از هر امکانی هم که استفاده کنند، نمی‌توانند لاغر شوند و در صورت کاهش نیافتن وزن، بخش‌های سی سی یو و آی سی یو در بیمارستان‌ها پر خواهد شد. این آمپول‌ها هورمون‌هایی را در بدن تولید می‌کنند که باعث برخی فعل وانفعالات می‌شود که ترشح انسولین از نمونه آن هاست و افزایش احساس سیری و کاهش حرکات دستگاه گوارش را به همراه دارد.

این مکانیسم درمجموع باعث می‌شود فرد غذای کمتری بخواهد. تجویز این داروها برای بیماری که ضرر و زیان چاقی تهدیدش می‌کند، با صلاحدید پزشک، ایرادی ندارد و باید از مسیر درست آن باشد. ازآنجاکه بخش زیادی از افراد جامعه، توانایی ورزش کردن را دارند، آمپول گزینه مناسبی نیست. بلاگرها در فضای مجازی باید مردم را به ورزش کردن تشویق کنند و همچنین باید مصرف غذای سالم را تبلیغ کنیم تا لاغر شویم.

تجویز و مصرف در آرایشگاه‌ها و باشگاه‌های بدن‌سازی

سپیده باقری در حوزه غدد تخصص دارد. او هم همین ابتدای صحبت می‌گوید: آمپول‌های لاغری بیشتر برای بیماران دیابتی نوع ۲ تجویز می‌شود و برای دیگران، کاندیداهای محدودی دارد و درحقیقت ابزاری هستند برای کسانی که با وجود تغییر سبک زندگی و فعالیت فیزیکی، در کنترل وزن و قندخون، نتوانسته‌اند به وزن ایده آل برسند.

او هم توضیح مختصری درباره داروهای رده آنالوگ‌های GLP-۱ می‌دهد که اساسا برای تحریک ترشح انسولین، کاهش ترشح گلوکاگون و درنتیجه کنترل دقیق قندخون در مبتلایان به دیابت نوع ۲ طراحی و تأیید شده‌اند. یکی از اثرات جانبی فیزیولوژیک این داروها، کند کردن تخلیه معده و ارسال سیگنال سیری به مغز است که به کاهش وزن منجر می‌شود.

باقری تأکید می‌کند: این داروها باید زیر نظارت دقیق پزشک مصرف شوند، اما در عالم واقعیت، ما با بازاری روبه رو هستیم که دارو را بدون نسخه به مردم می‌فروشد، حتی برخی از این آمپول‌ها در محیط‌هایی که هیچ صلاحیت پزشکی ندارند، نظیر آرایشگاه‌ها و باشگاه‌های بدن سازی، خودسرانه تجویز و مصرف می‌شوند.

این یک فاجعه بهداشتی است. باقری، فهرستی از خطرهای احتمالی را برمی شمارد که می‌تواند زندگی فرد را تغییر دهد: «اختلالات گوارشی شدید نظیر تهوع، استفراغ‌های مداوم و کم آبی بدن.» او احتمال التهاب در غده لوزالمعده (پانکراس) را بهایی می‌داند که جامعه مصرف کننده در سودای رسیدن به استانداردهای تحمیلی زیبایی می‌پردازد.

علاوه بر اینکه عوارضی نظیر تهوع شدید، پانکراتیت (التهاب لوزالمعده)، سنگ کیسه صفرا، اختلالات گوارشی مزمن و حتی اثرات بلندمدت بالقوه بر تیروئید، آنها را تهدید می‌کند. به گفته او، با ورود سلبریتی‌ها و بلاگرهای اینستاگرامی به تبلیغ این داروها، موجی به راه افتاد که مرزهای بالینی را درنوردید.

اکنون افرادی با شاخص توده بدنی نرمال یا حتی اضافه وزن‌های جزئی، به مصرف خودسرانه این داروها روی آورده‌اند، بدون آنکه از تبعات جدی آن آگاه باشند. او گوشزد می‌کند: حتی اگر فرد با این دارو وزن کم کند، اما رژیم غذایی و سبک زندگی اش را اصلاح نکند، به محض قطع دارو، تمام وزن ازدست رفته به سرعت بازمی گردد؛ این یعنی یک چرخه باطل از مصرف دارو و شکست دوباره.

باقری یادآوری می‌کند: با افزایش قیمت این آمپول ها، احتمال رونق بازار داروهای تقلبی و بی کیفیت هست؛ به همین خاطر تأکید ما برای تهیه دارو، تنها از داروخانه‌های معتبر زیر نظارت سازمان غذاوداروست؛ البته توجه داشته باشید که تقاضای کاذب، علاوه بر ایجاد خطر برای افراد سالم، می‌تواند موجب کمبود دارو برای بیماران واقعی دیابتی در بازار شود؛ یعنی دقیقا همان کسانی که زندگی شان به این دارو وابسته است.

خرید آسان و بدون دردسر آمپول‌های لاغری

همراه با گزارشگر ما، روایت را از سطح چند داروخانه مشهد دنبال کنید. اولش مردد هستم درخواست را چطور مطرح کنم. متصدی، خوش مشرب است و پرحوصله. درخواست آمپول «اوزمپیک» را می‌دهم و می‌گویم می‌خواهم لاغر شوم.

توصیه می‌کند «اسپارتینا» را انتخاب کنم و می‌گوید: «زودتر به نتیجه می‌رسید، ضمن اینکه عوارض کمتری هم دارد. اوزمپیک را باید چند نوبت استفاده کنید، اما دومی با یک نوبت استفاده هم نتیجه می‌دهد؛ البته برندهای مختلفی دارد.» و بعد توضیحات مربوط به تفاوت قیمت در برندهای مختلف را می‌دهد و اجازه می‌دهد تصمیم بگیرم. برخلاف برخی داروها که کمیاب و نایابند، این آمپول‌ها به راحتی دردسترس هستند و دردسر داشتن نسخه و... را ندارند.

قیمت‌ها باهم فرق می‌کند و براساس نوع برند و شرکت تولیدکننده، از ۳ میلیون تومان شروع می‌شود و به مبالغ بیشتر می‌رسد. خیلی از مصرف کنندگان به این اصل اعتقاد دارند که بهترین راه لاغری، پیروی از یک رژیم غذایی اصولی است که عادت‌های بد غذایی شان را تغییر دهد، اما از آن سو، ارقام میلیونی را می‌پردازند تا معجزه لاغری را تهیه کنند و تا وقتی آدم‌ها به دنبال رفع عطش زیبا شدن باشند، این چرخه همین طور می‌چرخد. خانم محمودی، آخر همین ماه، عروسی جشن برادرش را در پیش دارد و کلی برای این مراسم، برنامه ریخته‌اند.

می‌گوید: دست کم هم که بگیریم، پانزده کیلو اضافه وزن دارم و حوصله ورزش کردن و... را ندارم. چند وقت قبل، پیشنهاد استفاده از آمپول «اسپارتینا» را آرایشگرم داد. خودش استفاده کرده و به نتیجه رسیده بود. من هم اعتماد کردم. چند روز از تزریق می‌گذرد و به شدت حالت تهوع دارم؛ خیلی بدتر از دوران بارداری. اما به قول معروف «بکش و خوشگلم کن!»

تهدید سلامت عمومی

عطیه مهدی‌زاده، متخصص تغذیه، نیز باصراحت و شفافیت درباره این موضوع می‌گوید: داروهای تزریقی، انقلابی در درمان بیماری چاقی به پا کرده است. استفاده از این داروها نیازمند دقت در تجویز، ملاحظات بالینی و پایش دقیق بیمار است. زنجیره درمان با این داروها دارای سه رکن تفکیک‌ناپذیر است؛ تجویز براساس انتخاب درست بیمار، رژیم غذایی و فعالیت بدنی مناسب و درنهایت قطع اصولی و تدریجی دارو.

این داروها تحت هیچ شرایطی نباید بدون معاینه و تشخیص دقیق و نظارت مستمر پزشک متخصص، مصرف شوند. کمترین تبعات رها کردن بیمار بدون پایش دوره‌ای و نظارت نکردن بر نحوه قطع دارو، عوارض شدید گوارشی، اختلالات متابولیک، پانکراتیت، بازگشت سریع وزن و آسیب‌های پایدار به سلامت عمومی فرد است.

عجول بودن برای لاغری

سمیه بیکی، دکتری گیاهان دارویی دارد و معتقد است که ریشه بحران فعلی در «نبود آگاهی» و «کم صبری» برخی افراد نهفته است. او با توجه به حوزه تخصصی اش، به تفاوت داروهای گیاهی و شیمیایی اشاره و بیان می‌کند: گیاهان دارویی ماهیت دیراثر دارند. این دیراثر بودن، نقطه قوت آن هاست؛ زیرا بدن فرصت می‌کند با ماده مؤثره سازگار شود و درنتیجه، عوارض جانبی حادی ایجاد نمی‌شود. اما امروزه مردم، به خاطر عجول بودن، به دنبال داروهای شیمیایی هستند تا نتیجه را در کوتاه‌ترین زمان ممکن ببینند.

او تأکید می‌کند: اگر به دنبال سلامتی پایدار هستید، باید میان اصلاح سبک زندگی و درمان‌های اصیل، تمایز قائل شوید. هرگونه استفاده از داروهای شیمیایی یا آمپول‌های لاغری بدون توجه به پیچیدگی‌های فیزیولوژیک، فقط به معنای امضای حکم تخریب بدن است.

بیکی با انتقاد از رویکرد استفاده از آمپول‌های درمانی بیماران دیابتی برای لاغری، می‌افزاید: مشکل اینجاست که برای رسیدن به این سرعت کاذب، ترکیبات شیمیایی به بدن تزریق می‌شود که فرایند طبیعی آن را مختل می‌کند، درحالی که چاقی یک نشانه چندبعدی و ناشی از تغذیه نامناسب و مصرف بی رویه کربوهیدرات هاست که می‌تواند منجر به دیابت شود.

نباید از عوامل سبک زندگی غافل شد؛ ساعت‌های غذا خوردن، الگوی خواب و بیداری و حتی تأثیرات بلغم و سردی بدن، همگی در ایجاد چاقی نقش دارند. او گوشزد می‌کند: این پدیده تنها یک ترند گذرا در شبکه‌های اجتماعی نیست، بلکه نمادی از تقاطع بحران سیاست گذاری دارویی، تجارت زیبایی و آسیب پذیری سلامت عمومی است که نیازمند موشکافی دقیق و تحلیلی است.

توصیه می‌کنیم، اما اهرم اجرایی نداریم

روایت، خیلی پیچیده‌تر از این حرف هاست. رصدها و گفته‌ها نشان می‌دهد که شرکت‌ها برای پرچم دار کردن محصولات خود، دستورالعمل‌های پزشکی را نادیده می‌گیرند. با دکتر مرضیه بذرافشان، دبیر انجمن داروسازان خراسان رضوی، در این باره حرف می‌زنیم.

او با این توضیح شروع می‌کند که ما در جایگاه خود، به داروخانه‌ها توصیه می‌کنیم از ارائه دارو بدون رعایت شیوه نامه‌های علمی خودداری کنند. تأکید می‌کنیم که هر متقاضی استفاده از داروهای لاغری، حتما باید نزد متخصص غدد و داخلی معاینه شود و تمام آزمایش‌های لازم را به انجام برساند. اما واقعیت تلخ این است که ما دربرابر اجرا نشدن این شیوه نامه ها، اهرم و ابزار اجرایی دراختیار نداریم. او با نگاهی کلان‌تر به مسئله مدیریت وزن، هشدار می‌دهد: نباید فقط نگاه «زیبایی محور» و سطحی به این فرایند داشت.

او معتقد است که لاغری در برخی مواقع، فرایند «تغییر سبک زندگی» است. باید پذیرفت که وزن زیاد، با حرکات سنگین و کند همراه است و هدف از درمان، رسیدن به وضعیتی است که در آن، فرد راحت‌تر زندگی کند؛ نه اینکه صرفا به دنبال یک تغییر ظاهری سریع و بدون پشتوانه یا به قول شما زیبایی باشد.

برای آگاهی از چندوچون نظارت بر بازار توزیع آمپول‌های لاغری، سراغ مسئولان معاونت غذاوداروی دانشگاه علوم پزشکی مشهد هم رفتیم، اما تا زمان تنظیم این گزارش، پاسخی از آنها دریافت نکردیم.