بیش از۶ هزار مرگ ثبت شده دریک سال، افزایش موارد خودکشی طی بیش از یک دهه و هزاران تماس مرتبط با افکار و اقدام به خودکشی با اورژانس اجتماعی؛ این اعداد، تصویری نگران کننده از مسئله‌ای ترسیم می‌کنند که دیگر نمی‌توان آن را صرفاً به تصمیم فردی یا اختلال روانی یک شخص تقلیل داد. فشارهای اقتصادی، ناامنی شغلی، تنهایی، مشکلات خانوادگی و دشواری دسترسی به خدمات سلامت روان، درکنار ضعف هماهنگی نهادهای مسئول، ضرورت بازنگری در سیاست‌های پیشگیری از خودکشی در ایران را برجسته کرده‌اند.
خودکشی از آن دسته بحران‌هایی است که معمولاً زمانی به صدر اخبار می‌آید که یک مرگ تکان‌دهنده رخ داده باشد؛ اما واقعیت این است که پشت هر مورد مرگ، مسئله‌ای پیچیده تر ازیک خبر کوتاه وجود دارد. گاهی فرد مدت‌ها با فشار روانی، ناامیدی یا مشکلات اقتصادی دست وپنجه نرم کرده و گاهی اطرافیان، نشانه‌های خطر را جدی نگرفته اند. در سطح کلان نیز نبود داده‌های عمومی یکپارچه و دشواری دسترسی به خدمات حمایتی، ارزیابی دقیق ابعاد مسئله و طراحی مداخلات مؤثر را دشوار می‌کند.
بررسی داده‌های منتشرشده، اظهارات متخصصان و برنامه‌های اعلام شده از سوی مسئولان نشان می‌دهد که پیشگیری از خودکشی باید از واکنش پس از وقوع بحران فراتر برود و به بخشی از سیاست‌های سلامت روان، حمایت اجتماعی و کاهش آسیب‌های اقتصادی تبدیل شود.
افزایش آمار؛ زنگ خطر در داده‌های یک دهه
براساس گزارشی که مرکز داده های باز ایران در نوامبر ۲۰۲۵ با استناد به داده‌های مرکز آمار ایران منتشر کرد، تعداد مرگ‌های ثبت شده ناشی از خود کشی از حدود ۳۵۰۰ مورد در سال ۱۳۹۰ به بیش از ۶ هزار مورد در سال ۱۴۰۲ رسیده است. درهمین بازه، نرخ ثبت شده از حدود ۴.۷ به بیش از ۷ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر افزایش یافته است؛ رشدی که ضرورت بررسی جدی روندهای اجتماعی و سلامت روان را نشان می‌دهد.
سازمان جهانی بهداشت نیز در داده‌های مربوط به ایران، نرخ مرگ ناشی از خودکشی را برای سال ۲۰۱۹ حدود ۴.۲۷ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر برآورد کرده است. این رقم به سالی متفاوت و به روش برآورد دیگری مربوط می‌شود و نباید بدون توضیح در کنار آمارهای سال‌های بعد قرار گیرد. این سازمان درباره کیفیت و کامل‌بودن برخی داده‌های ثبت مرگ در ایران نیز هشدار داده و بر ضرورت احتیاط در تفسیر و مقایسه ارقام تأکید کرده است.
بنابراین، اگرچه داده‌های منتشرشده از افزایش تعداد مرگ های ثبت شده دریک بازه طولانی حکایت دارند، اما برای ترسیم تصویری دقیق از وضعیت امروز کشور به انتشار منظم آمارهای تفکیک‌شده، روش‌شناسی روشن و اطلاعات قابل مقایسه نیاز است؛ اطلاعاتی که هم مرگ‌ها و هم اقدام‌های غیرمنجر به فوت را پوشش دهد.
بحران فقط روان‌شناختی نیست؛ فشارهای اجتماعی و اقتصادی
خودکشی پدیده‌ای چندعاملی است و نمی‌توان آن را به یک علت مشخص نسبت داد؛ اختلالات روانی، تجربه خشونت یا فقدان، تعارض‌های خانوادگی، مصرف مواد، انزوای اجتماعی و دسترسی محدود به حمایت تخصصی ممکن است در کنار یکدیگر خطر را افزایش دهند. در سطح اجتماعی نیز بیکاری، بی‌ثباتی شغلی، بدهی، تورم و نگرانی مداوم درباره آینده می‌توانند فشار روانی را تشدید کنند؛ هرچند سهم دقیق هر عامل در آمار ایران نیازمند پژوهش‌های روشمند است.
گزارش مرکز داده های باز ایران درباره آمار سال ۱۴۰۲، به تفاوت‌های جغرافیایی نیز اشاره می‌کند. بر اساس این بررسی، استان ایلام با نرخ ۱۶.۸ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر بالاترین نرخ گزارش‌شده را داشته و چند استان دیگر، از جمله کهگیلویه و بویراحمد و کرمانشاه، نیز نرخ‌هایی بالاتر از ۱۰ مورد ثبت کرده‌اند. این تفاوت‌ها ضرورت بررسی شرایط اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و دسترسی به خدمات در مناطق مختلف را برجسته می‌کند.
در چنین شرایطی، سیاست گذاری نباید به توصیه‌های فردی مانند «امیدوار بودن» یا «قوی ماندن» محدود شود. فردی که با فشار مالی، خشونت خانگی یا محرومیت از خدمات درمانی روبه رواست، به حمایت عملی نیز نیاز دارد. دسترسی به مشاوره کم‌هزینه، حمایت از افراد بیکار و خانواده‌های آسیب‌پذیر، خدمات تخصصی در مناطق محروم و مقابله با انگ اجتماعی می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.
هشدار کارشناسان؛ آمارها را باید با احتیاط خواند
یکی از چالش‌های مهم در تحلیل خودکشی در کشور، تفاوت میان آمارهای نهادهای مختلف است. در شهریور ۱۴۰۳، غلامعباس ترکی، معاون حقوق عامه و پیشگیری از وقوع جرم دادستانی کل کشور، از حدود ۱۳۰ هزار اقدام به خودکشی و نزدیک به ۷ هزار مرگ در سال سخن گفت. این ارقام در اظهارات او مطرح شده‌اند.
از سوی دیگر، حمید یعقوبی، رئیس انجمن پیشگیری از خودکشی ایران، در اظهارات منتشرشده در سال ۱۴۰۳ نسبت به روند افزایشی مرگ‌ها هشدار داد؛ چنین هشدارهایی اهمیت دارند، اما برآوردهای مربوط به افکار خودکشی یا اقدام‌های غیرمنجر به فوت را نباید بدون روش علمی شفاف به کل جمعیت تعمیم داد. افکار خودکشی، اقدام به خودکشی و مرگ ناشی از آن، سه شاخص متفاوت‌اند و هر کدام به روش جداگانه‌ای برای ثبت و تحلیل نیاز دارند.
درسطح بین‌المللی نیز سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که کیفیت ثبت مرگ و نحوه تعیین علت فوت بر برآوردهای خودکشی اثر می‌گذارد. در نتیجه، انتشار یک گزارش ملی منظم با همکاری وزارت بهداشت، سازمان پزشکی قانونی، سازمان بهزیستی و مرکز آمار می‌تواند به رفع ابهام‌ها کمک کند.
مسئولان چه می‌گویند؛ از پیگیری پس از بحران تا تقویت خدمات
سید جواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، در نشست تخصصی سلامت روان و اجتماعی بر مشکلات ساختاری این حوزه، ضعف یکپارچگی خدمات و پایین‌بودن پذیرش اجتماعی دریافت کمک روان‌شناختی تأکید کرد. او همچنین از اجرای طرح پیگیری افراد پس از اقدام به خودکشی در تهران خبر داد و اعلام کرد که بر اساس نتایج گزارش شده این طرح، میزان خودکشی ۱۳ درصد کاهش یافته است. به گفته حسینی، ۸۰ میلیارد تومان برای پیگیری مستمر افراد در معرض خطر و پیشگیری از تکرار اقدام اختصاص داده شده و شیوه نامه ای برای توسعه این برنامه به سراسر کشور تدوین شده است.
حسینی همچنین از افزایش اعتبار یاری برگ مشاوره برای اقشار کم برخوردار از ۴۰ میلیارد تومان درسال گذشته به ۱۰۰ میلیارد تومان در سال جاری خبر داد. اگر این حمایت‌ها به شکل قابل دسترس و متناسب با نیاز واقعی افراد اجرا شود، می‌تواند یکی از موانع مالی مراجعه به خدمات تخصصی را کاهش دهد.
درهمین حال، علیرضا محمدی، معاون سلامت اجتماعی بهزیستی استان تهران، در شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد که در سال ۱۴۰۴، تعداد ۷ هزار و ۵۵۸ تماس مرتبط با افکار و اقدام به خودکشی در خط اورژانس اجتماعی ۱۲۳ ثبت شده است؛ درحالی که این رقم در سال ۱۴۰۳ حدود ۸ هزار و ۶۰۰ تماس بود. او گفت ۲۴ درصد تماس‌ها به گروه سنی ۱۸ تا ۲۶ سال مربوط بوده و ۵۹ درصد تماس‌گیرندگان مجرد بوده‌اند.
در وزارت بهداشت نیز علیرضا رئیسی، معاون بهداشت این وزارتخانه و رئیس کارگروه تخصصی پیشگیری و کنترل خودکشی کشور، در مهرماه ۱۴۰۵ بر ضرورت رویکرد علمی و مبتنی بر شواهد و بازنگری در سند ملی پیشگیری از خودکشی تأکید کرد. به گفته او، کمیته ملی کنترل و پیشگیری از خودکشی با مشارکت نهادهای مرتبط تشکیل شده و جلسات آن باید به اقدام‌های عملی و قابل ارزیابی منجر شود.
پیشگیری؛ از شناسایی زودهنگام تا حمایت مستمر
نخستین گام برای پیشگیری مؤثر، شناسایی به موقع افراد در معرض خطر و فراهم کردن امکان دریافت کمک بدون ترس از سرزنش یا انگ اجتماعی است؛ آموزش خانواده‌ها، معلمان، کارکنان مراکز درمانی و مددکاران برای تشخیص نشانه‌های هشدار و ارجاع سریع به متخصصان می‌تواند نقش مهمی داشته باشد. این آموزش‌ها باید به جای برچسب زنی، بر شنیدن بدون قضاوت، حفظ کرامت فرد و اتصال او به خدمات تخصصی متمرکز باشند.
گام دوم، استمرار حمایت پس از یک بحران یا اقدام ناموفق است؛ فردی که از یک اقدام جان سالم به در برده، ممکن است همچنان به مراقبت روان پزشکی، مشاوره، حمایت خانواده و پیگیری مددکاری نیاز داشته باشد. طرح‌های پیگیری بهزیستی، در صورتی که با پروتکل مشخص، ارزیابی مستقل و همکاری نظام درمان اجرا شوند، می‌توانند از رهاشدن افراد پس از ترخیص جلوگیری کنند. توسعه این خدمات باید به شهرستان‌ها و مناطق کم‌برخوردار نیز برسد، نه اینکه تنها در مراکز بزرگ شهری متمرکز بماند.
گام سوم، کاهش موانع دسترسی به درمان است؛ خدمات مشاوره و روان درمانی باید از نظر هزینه، زمان انتظار، محرمانگی و پراکندگی جغرافیایی در دسترس‌تر شوند. توسعه مشاوره تلفنی و آنلاین نیز می‌تواند دسترسی را افزایش دهد، به شرط آنکه کیفیت خدمات، صلاحیت ارائه دهندگان و سازوکار ارجاع موارد پرخطر تضمین شود.
در کنار این اقدامات، سیاست‌های اجتماعی و اقتصادی نیز اهمیت دارند؛ حمایت از افراد بیکار و بدهکار، دسترسی به خدمات حمایتی برای خانواده‌های آسیب‌پذیر، مقابله با خشونت خانگی و ایجاد مسیرهای روشن برای دریافت کمک در بحران. رسانه‌ها نیز باید از انتشار جزئیات روش خودکشی، روایت‌های هیجان زده یا نسبت دادن مرگ به یک علت ساده پرهیز کنند و به جای آن، اطلاعات معتبر درباره راه‌های کمک گرفتن و امکان درمان را برجسته سازند.
در نهایت، پیشگیری از خودکشی نه با یک بخشنامه و نه با فعالیت یک سازمان به نتیجه می‌رسد. انتشار داده‌های قابل مقایسه، تقسیم روشن مسئولیت میان نهادها، بودجه پایدار، ارزیابی مستقل برنامه ها و شنیدن تجربه افرادی که بحران را پشت سر گذاشته‌اند، باید در کنار یکدیگر قرار گیرند. پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که چند نفر جان خود را از دست داده‌اند؛ پرسش این است که چه تعداد از افراد در معرض خطر، پیش از رسیدن به نقطه بحرانی، کمک به موقع و مؤثر دریافت کرده‌اند.
نظر شما