سنت دیرینه «حشر و مدد» یکی از زیباترین جلوههای همکاری و همبستگی اجتماعی در حوزه کشاورزی است که هر سال با حضور پرشور کشاورزان، جوانان و اهالی روستاهای مختلف در شمال و جنوب سیستان و بلوچستان به نمایش گذاشته میشود.
این آیین با هدف یاری رساندن به خانوادهها در امور بزرگ و سنگین روستایی همچون برداشت محصولات، احیای قناتها و ساخت و ساز برگزار میشود و در واقع حشر و مدد نشاندهنده اتحاد واقعی اهالی و نقش مهم همسایگی و دوستی در پایداری جامعه روستایی است.
در فرهنگستان لغت حَشر به معنی قشون غیرمنظم و سرباز چریک است. در عهد مغول به معنی کسانی بوده است که از ایشان برای کمک کارهای نظامی مثل پر کردن خندقها، آوردن سنگ و چوب برای انباشتن رودخانه و خرابی حصارها استفاده میشده است.
«حشر و مدد» در سیستان و بلوچستان تنها یک کار جمعی کشاورزی نیست؛ بلکه جلوهای از همنفسی، همیاری و پیوندهای عمیق اجتماعی مردمانی است که کار و زندگیشان با خاک گره خورده است. در این آیین، مرز میان مالک و همسایه برداشته میشود و همه با یک هدف مشترک، یعنی آبادانی زمین، به کار میپردازند.
مدیریت اجتماعی
در این مراسم سنتی، دهها کشاورز و جوان با داس، بیل و ادوات سنتی کشاورزی به یاری هم میشتابند. گروهی زمین را شخم میزنند، عدهای نهرها را لایروبی میکنند و دیگران به آمادهسازی بذر و اصلاح کانالهای آب میپردازند.
آیین حشر و مدد نمونهای از مدیریت اجتماعی بدون تشریفات اداری است؛ سازماندهی مردمی که با کمترین هزینه و بیشترین کارایی، نظم و همکاری را به اجرا درمیآورند.
این شیوه مشارکتی در مواقع بحران مثل خشکسالی یا کمآبی، نقش تسکینی و تنظیمگرایانه دارد و به کاهش هزینهها و تقویت سرمایههای اجتماعی میانجامد.
کارشناسان کشاورزی و توسعه روستایی بر این باورند که بازتولید چنین الگوهایی میتواند بهرهوری را بالا ببرد و حس تعلق روستایی را تقویت کند؛ اما این ظرفیت زمانی اثرگذار خواهد بود که در کنار آن، دسترسی به آب، نهادههای کشاورزی و آموزشهای فنی نیز تقویت شود.
در این سنت، اهالی روستا با مشارکت داوطلبانه زمینها را شخم میزنند، تسطیح میکنند و برای کشت آماده میسازند که نتیجه این همیاری، افزایش سرعت عملیات کشت، کاهش هزینهها و تقویت روابط اجتماعی میان روستاییان است.
گفتنی است آیین قدیمی حشر و مدد تنها به لایروبی نهرها و یا آمادهسازی زمین برای کشت در این استان منحصر نمیشود بلکه مردم این استان در اقدامهای عمرانی مانند ساخت مدرسه و یا درمانگاه و یا فراهم کردن مقدمات برگزاری عروسی جوانان نیز به کمک هم میآیند تا کمک حال یکدیگر باشند.
جلوگیری از مهاجرت روستاییان
حشر در شمال استان و در منطقه سیستان نیز قدمت بالایی دارد و مردان سیستانی همواره با نمادی از غیرت و تعصب در راستای آبادانی منطقه خود با تیشههای معروف سیستانی پای به این نهرها گذاشته و نهرهای مربوط را لایروبی میکنند.
رسوبات حمل شده توسط آب رودخانه هیرمند و وزش بادهای ۱۲۰روزه که میلیونها تن گل و لای و شن و ماسه روان را با خود به همراه دارد، نظام هماهنگ و پیچیدهای برای لایروبی انهار در سیستان به نام «حشر» به وجود آورده است.
کشاورزان هر ساله با برگزاری مراسم حشر در منطقه سیستان سال زراعی جدید را اعلام میکنند و پیر و جوان با تیشهزنی انهار پر از خاک و شن حمل شده توسط طوفانهای نفسگیر سیستان را پاکسازی میکنند.
تشکیل حشر و لایروبی دستی انهار علاوه بر اشتغال موقت جوانان و جلوگیری از مهاجرت روستاییان سبب احیای سنتها و فرهنگهای کهن منطقه نیز میشود.
نظر شما