هر ضیافتی را پایانی است و هر میهمان عزیزی، سرانجام قصد بازگشت میکند. ماه رجب، این «ماه خدا» که درهای رحمت الهی را به شکلی ویژه به روی بندگان گشوده، اکنون از نیمه گذشته و نسیم وداع با این فرصت گرانبها وزیدن گرفته است. این لحظات پایانی، نه زمان حسرت بر آنچه گذشت، بلکه بزنگاه هوشیاری و فرصتی مغتنم برای جبران و بهرهبرداری مضاعف است. گویی آخرین قطرات از باران رحمت در حال فرود آمدن است و تنها تشنگانِ هوشیار میتوانند جام وجود خود را از آن پر کنند. پرسش اساسی این است چگونه میتوان در این زمان کوتاه باقیمانده، غبار غفلت را زدود و از آخرین جرعههای چشمه «اَصَبّ» (ماه ریزش رحمت) نوشید؟
برای یافتن پاسخی کارشناسانه به این دغدغه معنوی و بررسی ابعاد معرفتی این فرصت پایانی، با حجتالاسلام والمسلمین دکتر سید احمد فقیهی، استاد اخلاق و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) به گفتوگو نشستهایم.
ماه خدا، ماه ریزش رحمت
حجتالاسلام فقیهی در ابتدا با اشاره به تمایز میان اعمال ظاهری و باطنی، بر اهمیت توجهات قلبی در مسیر سلوک تأکید کرده و میگوید: در مجموعه معارف دینی، اعمال به دو دسته جوارحی (بدنی) و جوانحی (قلبی) تقسیم میشوند. گرچه رعایت چارچوبهای شرعی در اعمال بدنی ضروری است اما اهمیت و اصالت اعمال قلبی به مراتب بیشتر است. گاهی غفلت از این تمایز، ما را به اشتباه میاندازد؛ برای مثال، حقیقت زهد یک عمل قلبی به معنای بیرغبتی و عدم وابستگی به دنیاست، نه صرفاً نداشتن و بهره نبردن از نعمتها. دعا نیز دقیقاً از همین جنس است. حقیقت دعا یک توجه قلبی عمیق و احساس نیاز حقیقی در برابر خداوند است، نه صرفاً لقلقه زبان. با این مقدمه، میتوان به درک عمیقتری از ماه رجب رسید که فصل شکوفایی همین توجهات قلبی است.
او اضافه میکند: ماه رجب در روایات جایگاه ویژهای دارد. در حدیث قدسی آمده خداوند فرمود: «ماه رجب، ماه من است». این انتساب، عظمت و شرافت این ماه را آشکار میکند. این تعبیر نشان میدهد با یک فرصت استثنایی برای دریافت بیحد و حصر رحمت الهی مواجه هستیم. کسی که میخواهد از این ماه بهرهمند شود، نباید منتظر بماند روزهای آن سپری شود. غفلت سبب میشود انسان ناگهان به خود بیاید و ببیند نیمی از ماه گذشته و او هنوز آمادگی لازم را کسب نکرده است. باید از پیش، اعمال و دعاهای این ماه را مرور کرد و از خداوند توفیق بهرهبرداری را طلبید.
فرصتهایی که چون ابر میگذرند
این استاد اخلاق با استناد به کلام امیرالمؤمنین(ع) که فرمودند: «الْفُرَصُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ» (فرصتها مانند ابر میگذرند) بر ضرورت غنیمت شمردن این ایام تأکید کرده و میگوید: عمر انسان جادهای یکطرفه است و فرصتهای از دست رفته بازنمیگردند. مرحوم آیتالله سعادتپرور میفرمودند انسان باید آنقدر دعاهای ماه رجب را بخواند که آنها را حفظ شود و نیازی به مراجعه به مفاتیح نداشته باشد. آنچه مرحوم شیخ عباس قمی در مفاتیحالجنان آورده، تنها بخشی از اعمال این ماه است. برای مطالعه تفصیلیتر باید به منابعی چون کتاب «اقبال الاعمال» اثر سید بن طاووس و «زادالمعاد» علامه مجلسی مراجعه کرد. مهمترین عمل در آغاز، استغفار و ورود به این ماه، با طهارت و پاکی است تا ظرف وجود انسان برای دریافت رحمت الهی آماده شود.
دکتر فقیهی به روایتی تکاندهنده از کتاب اقبال الاعمال اشاره کرده و میافزاید: سید بن طاووس نقل میکند خداوند فرشتهای در آسمان هفتم به نام «داعی» (دعوتکننده) دارد. هنگامی که ماه رجب فرامیرسد، این فرشته هر شب تا صبح ندا میدهد: «طُوبَی لِلذَّاکِرِینَ، طُوبَی لِلطَّائِعِینَ» (خوشا به حال یادکنندگان خدا، خوشا به حال اطاعتکنندگان). در ادامه حدیث، خود خداوند میفرماید: «أَنَا جَلِیسُ مَنْ جَالَسَنِی، وَ مُطِیعُ مَنْ أَطَاعَنِی... الشَّهْرُ شَهْرِی وَ الْعَبْدُ عَبْدِی وَ الرَّحْمَةُ رَحْمَتِی» (من همنشین کسی هستم که با من همنشینی کند... ماه، ماه من است، بنده، بنده من است و رحمت، رحمت من). این حدیث نشان میدهد در این ماه، یک دعوت عمومی و اعلام همنشینی ویژه از سوی پروردگار وجود دارد و نباید از آن غافل شد.
بابی که همیشه به روی مشتاقان باز است
عضو هیئت علمی مؤسسه امام خمینی(ره) با تفسیر فرازی از دعای ماه رجب، به تشریح میهماننوازی خداوند میپردازد و میگوید: در یکی از دعاهای مشهور این ماه میخوانیم: «خابَ الْوافِدُونَ عَلی غَیْرِکَ وَ خَسِرَ الْمُتَعَرِّضُونَ إِلاَّ لَکَ... بابُکَ مَفْتُوحٌ لِلرَّاغِبینَ» (آنان که بر غیر تو وارد شدند، ناامید شدند و آنان که به غیر تو رو آوردند، زیان کردند... درِ خانه تو به روی مشتاقان باز است). این جمله «بابُکَ مَفتوحٌ» یک دنیا معنا دارد. کدام در را سراغ داریم که همیشه باز باشد؟ درِ خانه خدا اینگونه است؛ نه تنها باز است، بلکه گویی آب و جارو شده و صاحبخانه منتظر ورود میهمان است. زیباتر آنکه وقتی بنده به سوی او میرود، خود خداوند به استقبالش میآید. در روایت مشهور آمده است وقتی بندهای توبه میکند و به سوی خدا بازمیگردد، «إِنَّ اللهَ أَشَدُّ فَرَحاً بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ» (خداوند از توبه بندهاش بسیار بیشتر خوشحال میشود). این اوج کرم و لطف پروردگار است. نمونه اعلای این استقبال را در ماجرای توبه حرّ بن یزید ریاحی میبینیم. وقتی حرّ با آن حال پشیمانی به سوی خیمههای امام حسین(ع) آمد، این خودِ سیدالشهدا(ع) بودند که به استقبال او شتافتند، او را در آغوش گرفتند و فرمودند: «إِرْفَعْ رَأْسَک» (سرت را بلند کن). درِ رحمت خدا اینگونه به روی بازگشتکنندگان باز است.
از رفاقت تا خلّت با پروردگار
وی در تبیین ثمرات انس با خداوند در این ماه اضافه میکند: وقتی انسان با این درِ باز مأنوس میشود، بهتدریج او را تنها تکیهگاه خود مییابد. در دعای مشلول میخوانیم: «یَا عِمَادَ مَنْ لَا عِمَادَ لَهُ، یَا سَنَدَ مَنْ لَا سَنَدَ لَهُ». این احساس، زمینهساز یک رفاقت عمیق میان بنده و پروردگار میشود: «یَا رَفِیقَ مَنْ لَا رَفِیقَ لَهُ، یَا أَنِیسَ مَنْ لَا أَنِیسَ لَهُ». این رفاقت اگر عمیقتر شود، به شفیق بودن و در نهایت به مقام «خُلّت» (دوستی بسیار صمیمی) میرسد، مقامی که حضرت ابراهیم(ع) به آن دست یافت و «خلیل الرحمن» لقب گرفت. راه ورود به این وادی، همین دعاهای ماه رجب است. دعاهایی مانند «یَا مَنْ یَمْلِکُ حَوَائِجَ السَّائِلِینَ وَ یَعْلَمُ ضَمِیرَ الصَّامِتِینَ» (ای که مالک حاجات درخواستکنندگان هستی و از نیت خاموشان آگاهی) به انسان یادآوری میکند با چه وجود بینهایتی طرف است؛ وجودی که حتی از نیازهایی که خودمان از آنها بیخبریم، آگاه است.
حجتالاسلام فقیهی در پایان خاطرنشان میکند: تنها عاملی که میتواند انسان را از این ضیافت بزرگ محروم کند، غفلت است. شیطان و زرق و برق دنیا تلاش میکنند چشم انسان را از این درِ باز برگردانند و به جای دیگری مشغول کنند، همانطور که با حضرت آدم(ع) چنین کرد. اکنون که فرصت همچنان باقی است، باید دعا کنیم خداوند ما را از برکات روزهای باقیمانده ماه رجب و پس از آن شعبان و رمضان، محروم نکند. این ایام بهترین فرصت برای خلوت با پروردگار، شبزندهداری و آماده شدن برای درک شبهای قدر است. باید از این فرصت برای طلب حوائج فردی و جمعی، بهویژه فرج امام زمان(عج)، عزت جهان اسلام و عاقبتبهخیری بهره برد و اجازه نداد این فرصت طلایی باقیمانده نیز مانند ابر از مقابل چشمانمان بگذرد.
نظر شما