کمتر از ۱۰ روز تا پایان رجب، ماه پاک کردن تن از گناهان، رها شدن و بال گشودن به سمت ملکوت باقی مانده است. ماهی که روزها و شب‌های پربرکتش فرصت مغتنمی است برای توجه به خدا، استغفار، رسیدگی به نفس، محاسبه و حرکت دوباره به سمت خویشتن خویش و وطن اصلی. برای استفاده از این فرصت بی‌نظیر آداب و اعمال متعددی ذکر و توصیه شده است که یکی از آن‌ها خواندن دعای ماه مبارک رجب است.
در ادامه، در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین سید علی طباطبایی، حدیث‌پژوه و کارشناس دینی، جنبه‌های مختلف آن را بررسی می‌کنیم.

ادعیه، دریای مواج معارف الهی‌اند

حجت‌الاسلام طباطبایی با بیان اینکه ادعیه ماه مبارک رجب مالامال از حقایق و معارف است، می‌گوید: عرفا و انسان‌های اهل دل، دعای شریفی را که دستور قرائت آن در ماه مبارک رجب صادر شده است به عنوان ترنم‌های عاشقانه ماه مبارک رجب زمزمه می‌کنند، نه به عنوان اینکه دعایی بخوانند و ثوابی ببرند. این دعای شریف که خواندن روزانه آن در ماه رجب توصیه شده و مالامال از حقایق توحیدی است این‌گونه شروع می‌شود: «اللَّهُمَّ یا ذَا الْمِنَنِ السَّابِغَةِ وَ الْآلَاءِ الْوَازِعَةِ». ابتدای این دعا مدح الهی است با بالاترین ادبیات توحیدی و ما در هیچ یک از کتاب‌های آقایان اهل معرفت مطالبی نه در این سطح دیده‌ و نه شنیده‌ایم، بلکه هرچه آن‌ها یافته‌اند از همین ادعیه دریافت کرده‌اند.
وی ادامه می‌دهد: در فقرات دیگر این دعا، ائمه هدی(ع) جهت زندگی را به انسان می‌آموزند، چرا که بیشتر ما جهت‌ زندگی خود را گم کرده‌ایم. همان‌طور که در این دعا، نقل شده در صفحه ۵۸۳ جلد دوم مصباح المتهجد و سلاح المتعبد آمده است «وَ أَنَّ الرَّاحِلَ إِلَیْکَ قَرِیبُ الْمَسَافَة». تمام سعی ائمه هدی(ع) این است جهت و سمت صحیح زندگی را به ما نشان بدهند. اینکه مشخص شود خوشی زندگی به چه مسائلی وابسته است، جهت زندگی انسان را روشن می‌کند و ادعیه این جهات را برای ما تبیین می‌کنند. این مسائل جزو اصول اساسی زندگی است که ائمه هدی(ع) در لسان ادعیه به ما یاد داده‌اند. در انتهای این دعا بعد از ذکر اوصاف الهی، آمده است: «یا أَسْمَعَ السَّامِعِینَ وَ أَبْصَرَ النَّاظِرِینَ وَ أَسْرَعَ الْحَاسِبِینَ یا ذَا الْقُوَّةِ الْمَتِینَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِیینَ وَ عَلَی أَهْلِ بَیتِهِ»، از اینجا به بعد حضرت جهت زندگی را به ما می‌آموزند. در فقرات قبل می‌فرمایند: «بِهَذِهِ الْمِدْحَةِ الَّتِی لَا تَنْبَغِی إِلَّا لَک»؛ به خداوند سبحان می‌گوییم خدایا این مدح‌هایی که در این دعا عرض کردیم مخصوص تو است. خدا را به این اسما قسم می‌دهیم و در ذیل این فقرات می‌گوییم: «وَ اقْسِمْ لِی فِی شَهْرِنَا هَذَا خَیرَ مَا قَسَمْتَ». این همه مدح و قسم دادن خدا به اینجا ختم می‌شود که خدایا آنچه بناست قسمت و مقدر ما شود، بهترینش را قسمت ما کن. در ادامه می‌گوییم: «وَ احْتِمْ لِی فِی قَضَائِک خَیرَ مَا حَتَمْتَ». فقره اول دعا اشاره به قسمت و مقدرات الهی دارد و فقره بعد مربوط به قضای الهی است و از حضرت حق تبارک و تعالی می‌خواهیم هم بهترین مقدرات را روزی ما کرده و هم آن قضای حتم را به سعادت ختم کن.

انسان سعادتمند کیست؟

این کارشناس دینی در ادامه با اشاره به فراز «وَ اخْتِمْ لِی بِالسَّعَادَةِ فِیمَنْ خَتَمْتَ» توضیح می‌دهد: برای ختم با سعادت باید بدانیم سعادت در زندگی با چه اموری محقق می‌شود و انسان سعادتمند کیست و این سعادت به چه چیزی وابسته است؟ در این دعا می‌خوانیم: «وَ أَحْینِی مَا أَحْییتَنِی مَوْفُوراً وَ أَمِتْنِی مَسْرُوراً وَ مَغْفُوراً» خدایا تا زمانی که هستم با دست پر زنده باشم. فقر در فرهنگ دین، ارزش نیست. اینجا از خدا می‌خواهیم تا زنده هستیم همه چیز داشته باشیم و فراوانی نعمت‌های ظاهری و باطنی الهی را از درگاه او خواهانیم. در این دعا از خداوند می‌خواهیم: «رزق و روزی ما را طوری قرار بده که احدی از بندگانت بر سر ما منت نداشته باشد». این، زندگی آبرومندانه بدون منت می‌شود. برخی افراد وضعشان خوب است اما منت افرادی روی سرشان است، اینجا می‌گوییم: خدایا تا زنده‌ام وفور نعمات تو را خواهانم، نعمت سلامت، نعمت رزق و روزی، نعمت علم و همه نعمات.
حجت‌الاسلام طباطبایی با بیان اینکه در دعای روزانه ماه رجب از خداوند رحلت شادمانه می‌خواهیم، ادامه می‌دهد: در ادامه از حضرت حق درخواست می‌کنیم حالا که می‌خواهیم از این دار فانی برویم، به‌گونه‌ای برویم که «وَ أَمِتْنِی مَسْرُوراً وَ مَغْفُوراً» شادمان باشیم. این شادمانی، آهی را نیز به همراه دارد که اگر کسی طوری زندگی کند و خواست شادمان از دنیا برود، یقیناً هزاران نفر برای او آه فراق می‌کشند؛ کسی که خواست شادمان از دنیا برود طوری زندگی کرده که دیگران به او دل داده‌اند و محبت او در دلشان رفته است. یکی دیگر از شادمانی‌ها این است انسان هنگام ارتحال از دنیا ائمه(ع) را ملاقات کند. در بحارالانوار حدود ۵۲ روایت از ائمه(ع) با عبارات گوناگون در این باره بیان شده است. این شادمانی‌ تجلی ائمه(ع) در هنگام احتضار است؛ منتها گاهی تجلی الهی جلالی و گاهی جمالی است. انسان باید از ائمه هدی(ع) بخواهد آن تجلی، تجلی جلالی نباشد. یک تبسم شما در هنگام ارتحال از دنیا، انسان را چنان شادمان می‌کند که در دنیا نه کسی نظیرش را دارد و نه می‌تواند نظیرش را بیاورد، همه چیز در آن هست. در ذیل آیات ۲۷ و ۲۸ سوره فجر «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ» وارد شده حتی برخی مؤمنان حاضر نیستند وارد برزخ شوند و وقتی تجلی ائمه(ع) را می‌بینند آن‌گاه راضی می‌شوند و به آن‌ها خطاب می‌شود «ارْجِعی‏ إِلی‏ رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً». همین‌طور در آیات ۲۶و۲۷ سوره یاسین، شهید نسبت به قومش می‌گوید: «قیلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قالَ یا لَیْتَ قَوْمی‏ یَعْلَمُونَ، بِما غَفَرَ لی‏ رَبِّی وَ جَعَلَنی‏ مِنَ الْمُکْرَمینَ» وقتی شهید از دنیا می‌رود با خودش این‌طور زمزمه می‌کند که ای کاش می‌شد طوری به خانواده‌ام خبر می‌دادم خدا از ناخالصی‌های من گذشت. البته این نکته اختصاص به شهدا ندارد و به کسانی که افضل از شهدا هستند نیز می‎توان توسعه داد که موقع رفتن دوست دارند خانواده‌هایشان هم بفهمند آن‌ها چقدر در خوشی هستند و نکته اینجاست که خانواده آن‌ها استعداد درک آن را ندارند.

نجات از پرسش‌های عالم برزخ

این استاد حوزه و دانشگاه در توضیح فقره بعدی این دعا تشریح می‌کند: «وَ تَوَلَّ أَنْتَ نَجَاتِی مِنْ مُسَاءَلَةِ الْبَرْزَخِ»؛ این جمله از دعا را در جای دیگری ندیده‌ام که به خداوند متعال عرض می‌کنیم خدایا این مسائل و سؤال‌هایی که در برزخ برای من پیش می‌آید، تو متولی نجات من باش. بی‌دلیل نیست در روایات این انتقال را هول عظیم گفته‌اند، برزخ همانی است که در ادبیات عمومی، شب اول قبر می‌گوییم. انسان دو قبر دارد، یکی قبر بدن انسان و دیگری قبر جان انسان است که از آن به برزخ تعبیر می‌کنیم. برزخ، دالان ورودی است که از آن به شب اول قبر تعبیر می‌شود و جایی است که انسان مورد سؤال و جواب قرار می‌گیرد. این سؤال و جواب مربوط به جان آدمی است. لذاست که می‌گوییم خدایا در شب اول قبرم که برزخ من است تو خودت متولی نجات من باش؛ یعنی حتی ارجاع فرشتگان هم نباشد. انسان از اینجا می‌فهمد آنجا خبرهایی است. کسانی که رفتند خبری از آن‌ها نرسید ولی از اینجا معلوم می‌شود در آن عالم خبرهایی هست و باید تلاش کنیم غافلگیر نشویم.
حجت‌الاسلام طباطبایی ادامه می‌دهد: در دعای ماه رجب به خدا عرض می‌کنیم «وَ ادْرَأْ عَنِّی مُنْکراً وَ نَکیراً»؛ ما در محاورات عرفی می‌گوییم سؤال نکیر و منکر. این درحالی است که نکیر و منکر برای انسان‌های گرفتار است و برای انسان‌های مؤمن در هنگام سؤال و جواب، بشیر و مبشر می‎آید. به ما دستور داده‌اند در ماه رجب هر روز از خدا بخواهیم نکیر و منکر را از من دور کن، چرا که آن‌ها چهره جلالی حضرت حق هستند و مأموران عذاب‌اند. نکیر و منکر سؤالاتشان نیز همراه با عذاب است، یعنی دیدنشان عذاب دارد. از خدا می‌خواهیم آن‌ها را از من دور کن ولی از آن طرف بشیر و مبشر را به جای آن‌ها بیاور و به من نشان بده، «وَ أَرِ عَینِی مُبَشِّراً وَ بَشِیراً».

انسان سعادتمند اهل رضوان الهی است

این حدیث‌پژوه به فرازهای پایانی دعای روزانه ماه رجب اشاره و اضافه می‌کند: در پایان این دعا عرض می‌کنیم «وَ اجْعَلْ لِی إِلَی رِضْوَانِک وَ جِنَانِک مَصِیراً» خدایا سرنوشت من را به سوی رضوانت منتهی کن. یعنی سرانجام من، رضوان تو باشد که به عالی‌ترین مرتبه بهشت برسم. صیرورت من این باشد که اهل رضوان تو باشم که از بالاترین مراتب بهشت است. «وَ عَیشاً قَرِیراً» وقتی انسان اهل رضوان شد آنجا هر چه هست خوشی و عیش است. «وَ مُلْکاً کبِیراً» ملک داشته باشم؛ قدرت‌های دنیایی مثل قدرت علمی، مالی و بدنی خیلی مهم نیستند چون نوع این قدرت‌ها تمام می‌شوند ولی اگر انسان ملک داشته باشد و بعد از اینکه از دنیا رفت بتواند کاری انجام بدهد، مهم است. فلسفه خیرات و مبرات و گاهی توسل به اولیای الهی همین است، چون اولیای الهی قدرت و توانایی دارند و پس از آنکه از اینجا رفتند کارهای زیادی می‌کنند.
حجت‌الاسلام طباطبایی در پایان تصریح می‌کند: باید دعای ماه رجب را هر روز بخوانیم و از خدا بخواهیم این‌طور باشیم. توجه به مضامین همین دو سه خط از دعا؛ جهت زندگی انسان را ارتقا می‌دهد، لذا از خدا می‌خواهیم تا در دنیا هستیم «مَا أَحْییتَنِی مَوْفُوراً» از وفور نعمات الهی برخوردار باشیم و در آن عالم نیز رضوان الهی را می‌طلبیم. مگر خودش در آیه ۶۰ سوره غافر نفرمود: «ادْعُونی‏ أَسْتَجِبْ لَکُمْ». اینجاست که معرفت، حرف اول را می‌زند و باید این ادعیه را با معرفت خواند. ادعیه ماه‌های رجب و شعبان، برای انسان کلاس درس است، یعنی تمام ارکان آن تعلیم، تعلم، مباحثه و گفت‌وگو است و زمانی که انسان معرفت پیدا کرد، خوبی این امور را درک می‌کند.