وقف، یک مقوله کهن است که حتی پیش از اسلام وجود داشته و با زندگی مردم ارتباط مستقیم و غیرمستقیم دارد. وقف، موضوعی است که از طرف واقف به منظور خاصی انجام شده است و برابر شرع مقدس اسلام، آنچه وقف میشود درواقع از مالکیت مالک خارج و برای همیشه حبس میشود تا عواید و درآمد آن در مسیری که واقف تعیین کرده به مصرف برسد. از طرف دیگر، تسهیل امر زیارت یکی از مهمترین موضوعاتی است که همواره مورد توجه متولیان و مسئولان آستان قدس رضوی در جهت خدمت بهتر و بیشتر به زائران این آستان مبارک قرار داشته است. به همین بهانه در گفتوگو با جواد نقیزاده بجستانی، مدیر نظارت بر موقوفات آستان قدس رضوی به بررسی برخی از موقوفات این نهاد مقدس با موضوع تسهیل فرایند زیارت پرداختیم. در ادامه بخشهایی از سخنان وی در گپ و گفت صمیمانه با خبرنگار روزنامه قدس را دنبال کنید.
ابتدا برایمان از ارتباط موقوفات آستان قدس رضوی با موضوع خدمت به مردم بگویید.
همچنانکه میدانید وقف و نذر از جمله مفاهیمی هستند که پایه منابع مالی و داراییهای بزرگترین نهاد موقوفاتی جهان اسلام یعنی آستان قدس رضوی را تشکیل میدهند و بسیاری از عاشقان و دلباختگان امام هشتم(ع) در ادوار مختلف تاریخی، بسیاری از اموال و داشتههای مادی و معنوی خود را بهخاطر ارادت به این آستان ملکوتی، وقف حرم مطهر حضرت ثامنالحجج(ع) کردهاند که این نشان از اخلاص و ارادت وصفناپذیر آنان به این عمل خداپسندانه دارد.
از طرف دیگر در بارگاه مطهر امام رضا(ع) جلوههای مختلف خدمترسانی به مردم و زائران با موضوع مشارکت اجتماعی یک نهاد موقوفاتی مانند آستان قدس رضوی میتواند در قالبهای وقف، نذر، هبه و صلح انجام شود. در این میان وقف علاوه بر جنبههای دینی و اجر و پاداش اخروی، با موضوع دخالت مردم و مشارکت آنان در اداره امور جامعه و ازجمله فعالیتهای آستان قدس رضوی هم مرتبط است. وقتی تاریخ موقوفات آستان قدس رضوی را بررسی میکنیم، به این شعار میرسیم که «وقف از سوی مردم و به نام حضرت رضا(ع) و برای تأمین و رفع نیازهای مردم» انجام شده است، بنابراین وقف در آستان قدس رضوی فقط برای موضوعات مرتبط با نیازهای حرم مطهر رضوی نیست، بلکه در زمینههای مختلف مرتبط با موضوع خدمت به مردم هم میتواند انجام شود.
به نمونههایی از این ارتباط معنوی میان موقوفات حرم مطهر رضوی و خدمت به مردم اشاره کنید.
ابتدا مناسب است به برخی از سرفصلهای مهم موقوفات آستان قدس رضوی اشاره کنم. براساس بازنویسی متون موقوفات این نهاد مقدس در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران که به منظور ساماندهی و شفافسازی مصرف عواید موقوفات انجام گرفت، سرفصلهای مهم در این زمینه شناسایی شد که برخی از آنان عبارتاند از: روشنایی و سوخت حرم مطهر، دارالشفا و بیمارستانها، مهمانسرا و اطعام، فقیران و مستمندان، فرش حرم مطهر، سادات، طلاب و اهل علم، توسعه و تعمیرات بیوتات متبرکه حرم مطهر و... که برابر مفاد وقفنامهها مصرف میشود.
امروزه در رواقها، صحنها، بستها و... بارگاه مطهر امام رضا(ع) درخشش نور هر چراغ، روایت ارادت و وقف و نذری عمیق است که قرنهاست عاشقان امام رئوف(ع) از جان دل بر حرم مطهر امام ثامن و ضامن(ع) تقدیم کردهاند. در بررسی سیر تاریخی شهر مشهد به این مطلب برمیخوریم که پیش از آنکه صنعت برق به مشهد راه یابد، روشنایی شبهای معنوی حرم مطهر رضوی عمدتاً از برکت موقوفات زائران این بارگاه مقدس تأمین میشده و این امر مهم، بارها در اسناد مکتوب مربوط به حرم منور امام رضا(ع) نیز منعکس شده است.
موقوفات حوزه روشنایی حرم مطهر دو گونهاند: گروهی که تمام درآمد آنها صرف روشنایی بارگاه مطهر رضوی میشده و گروهی که بخشی از عایداتشان برای این منظور هزینه میشده است. مثلاً موقوفه سردار محمد علم خان، حکمران بلخ و بدخشان در سال ۱۲۹۰ هجری قمری، از برجستهترین نمونههای این سنت حسنه است. همچنین از میان صدها واقف عاشق، باید به نامهایی اشاره کرد که چلچراغ و چراغدانهایی فاخر را به آستان ملکوتی حضرت هدیه کردهاند، مانند «حاج میرزا علیاکبر قوامالملک شیرازی»، «علیاصغرخان امین السلطان» و... و بانوان نیکوکاری همچون «قمرالسلطنه»، «آهو خانم» و... که هر یک با نیتی پاک، سهمی در روشن نگه داشتن حرم مطهر رضوی داشتهاند و امروز نیز بسیاری از چراغهای این بارگاه مطهر به یاد همین واقفان نیکاندیش میدرخشند.
یکی از مهمترین موقوفات بارگاه مطهر رضوی، مهمانسرای حضرت و اطعام زائران است؛ در این زمینه هم توضیح دهید.
به موضوع مهم و پرکاربردی اشاره کردید. مهمانسرا یا همان «سفرهخانه کرامت» حضرت رضا(ع)، داستانی دیرین و جاودانه در خدمترسانی به زائران و نیازمندان دارد. این مکان مقدس که روزگاری با عنوان «مطبخ معموره» و «کارخانه خدامی و زواری» شناخته میشد، از گذشتههای دور پذیرای عاشقان و زائران این آستان مقدس بوده است. در ابتدای امر، مأموریت اصلی مهمانسرای حضرت، فقط تأمین غذای خدام حرم مطهر و نیازمندان بود، اما با استقبال عاشقانه زائران و توسعه موقوفات، تعهد این مکان، به اطعام زائران بارگاه مطهر رضوی گسترش یافت و همچنان سفره مهربانی آن حضرت، گسترده است.
از نخستین واقفان اصلی حوزه مهمانسرای حضرت رضا(ع) میتوان به علی بن احمد معروف به عتیقی (۹۳۱ ه.ق) اشاره کرد و در ادامه، شاه عباس صفوی (۱۰۲۳ ه.ق)، مهدی قلی بیگ میرآخورباشی(۱۰۲۷ ه.ق)، امیر حسین خان شجاعالدوله (۱۲۷۷ ه.ق)، عبدالحسین تاجر تهرانی (۱۳۱۲ ه.ق)، حاج کاظم غراب و حاج مجدالدین مدنی (۱۳۶۰-۱۳۶۶ هجری شمسی)، غلامرضا تاجر تربتی (۱۳۵۱ ه.ق) و حسین حجازی زنجانی (۱۳۸۷ ه.ق) را میتوان نام برد که عواید این موقوفات باید برابر مفاد وقفنامهها در مهمانسرای حرم مطهر حضرت رضا(ع) به مصرف برسد.
مهمانسرای حضرت رضا(ع) از گذشته تا امروز نه فقط به نیازمندان، که به زائران بارگاه سلطان سریر ارتضا حضرت امام رضا(ع) خدمات ارزندهای در جهت اطعام با غذای متبرک ارائه میکند. اینجا ضیافتی برپاست که به دست نیکوکاران و واقفان بنا شده و این امر تا امروز هم امتداد یافته است.
آیا در میان موقوفات بارگاه مطهر رضوی، موقوفات حمایتی و پشتیبانیکننده از زائران هم وجود دارد؟
تعهد واقفان مهربان به اکرام زائرانی که در راه مانده و یا دچار سختی شدهاند، صفحهای درخشان از همدلی و مسئولیت اجتماعی ایرانیان در طول تاریخ به شمار میرود. آنان بخشی از اموالشان را وقف تهیه لباس، کفش، هزینه بازگشت به وطن، درمان بیماران، تهیه زاد و توشه و اقلام ضروری و... برای کسانی کردهاند که در راه سفر به مشهدمقدس و حرم مطهر رضوی ماندهاند. وقفنامه معروف «سید لطیف شاه حسینی(۹۴۰ ه.ق)» شاید بارزترین نمونهای باشد که درآمد آن برای یاری زائران و رفع مشکلات سفر به مصرف میرسد. همچنین «امیرحسین خان نظامالدوله(۱۲۹۱ ه.ق)» بخش قابل توجهی از درآمد موقوفات خود را برای رفاه و بازگشت زائران فقیر منظور داشت و مقرر کرد در زمستان پوستین و لباس گرم برای آنان تهیه شود. «سیدابوالفتح علیالحسینی جنابدی(۹۵۷ ه.ق)» نیز بخشی از عایدی وقف خود را به رفع نیازهای زائران بارگاه مطهر امام هشتم(ع) اختصاص داده است.
این زنجیره خدمات حمایتی، نه فقط برای تأمین خرج سفر، بلکه حتی برای درمان بیمارانی که دستشان از پزشک کوتاه بوده نیز تدارک دیده شده تا هیچ زائری به دلیل نیاز مالی، درمانش به وقفه نیفتاده و این سفر روحانی و فیض زیارت بارگاه مقدس امام رضا(ع) را از دست ندهد.
همینجا لازم است به رویکرد جدید مجموعه آستان قدس رضوی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران نیز اشاره کنم و آن اینکه توجه به رفاه و آسایش زائران، همواره اولویت اصلی سیاستگذاری و برنامههای این نهاد مقدس بوده است. افزایش سالانه جمعیت زائران از سراسر کشور و جهان، ضرورت ارتقای خدمات رفاهی و امکانات بینراهی را دوچندان کرده است.
در همین راستا، آستان قدس رضوی اقدام به ساخت ۲۰ مجتمع میانراهی در مسیرهای منتهی به شهر مقدس مشهد کرده است. این مجتمعها در نقاطی چون «دیهوک، اسلامیه، فیضآباد، رباط سفید، خوسف، کاهک سبزوار، عشقآباد، نهبندان، خضری، علیآباد رباط پشت بادام، دشت، بردسکن، سربیشه، قاین، مزداوند، دامغان، بجستان و بشرویه» با رعایت اصول معماری اسلامی و کیفیت مطلوب به بهرهبرداری رسیدهاند و پنج مجموعه دیگر نیز در دست ساخت است. این مجتمعها با امکاناتی همچون سرویس بهداشتی، نمازخانه، اقامتگاه، واحدهای تجاری و فضای بازی کودکان نقشی مهم در زمینه رفاه زائران در مسیر تشرف به بارگاه مطهر رضوی ایفا میکنند.
همچنین در مسیر تحقق رؤیای زیارت «آسان، ارزان و بیدغدغه برای همه» که همواره مورد تأکید آیتالله مروی، تولیت معزز آستان قدس رضوی، بهویژه برای اقشار ضعیف و نیازمند بوده است، این نهاد مقدس اقدام به ساخت «زائرسرا و زائرشهر رضوی» کرده است که هماکنون ظرفیت پذیرش تعداد قابل توجهی زائر را دارد. نکته حائز اهمیت آن است بخش عمدهای از اعیان و تعداد قابل توجهی از سوئیتهای زائرسرا و زائرشهر رضوی با همت واقفان نیکاندیش، وقف زائران بارگاه مطهر حضرت رضا(ع) شده است. این دو مجموعه پناهگاه و مکانی امن و مناسب برای اسکان و استراحت زائران کمبرخوردار فراهم کرده و به نمادی از استمرار سنت حسنه وقف و روحیه خدمتگزاری آستان قدس رضوی به تمامی اقشار زائران تبدیل شده است.
مناسب است به این موضوع مهم نیز اشاره شود که راز جاودانگی سنت وقف، تداوم راهی است برای خدمت به آیندگان. اگر امروزه میلیونها زائر از امکانات رفاهی، تأمین نور و روشنایی، امنیت، میهماننوازی و... در جوار بارگاه رضوی برخوردارند؛ ثمره پیوند دلها، نیتها و داراییهایی است که واقفان گذشته و حال برای رضای پروردگار متعال، خشنودی ساحت مقدس حضرت ثامنالحجج(ع) و خدمت به خلق خدا به یادگار نهادهاند. اکنون نیز راه نذر و وقف همچنان باز است و ایرانیان، مسلمانان و همه محبان بارگاه مطهر امام رئوف(ع) میتوانند سهمی هر چند اندک، در تداوم این سنت حسنه جاریه و صدقه ماندگار داشته باشند.
نظر شما