اگر سری به مرکز اسناد آستان قدس رضوی بزنید، میتوانید تصاویر انواع اسناد مکتوب مربوط به دورههای مختلف تاریخی را مشاهده کنید که به خطوط مختلف و شیوههای گوناگون نوشته شدهاند. درشت و ریز بودن خط، کج و صاف بودن خطوط، وسط یا کنار صفحه کاغذ نوشته شدن، نوع کاغذ و تذهیب آن، کشیده یا ساده بودن کلمات و خطوط، ضرب مُهر و طغراهای گوناگون در بالا یا پایین اسناد و... از ویژگیهای متعددی است که در تصاویر این اسناد به چشم میخورند. با دیدن این تصاویر، پرسشهای متعددی به ذهن میرسد مانند اینکه چرا همه اسناد به طور مرتب و منظم، صاف و ساده، با یک نوع خط و روی یک نوع کاغذ و به یک شکل و روش معمولی نوشته نشدهاند؟ چرا خط و نحوه نگارش اسناد مختلف با یکدیگر متفاوت است؟ و... برای یافتن پاسخ این پرسشها و موارد دیگر، به سراغ «دکتر الهه محبوب فریمانی» دارنده مدرک دکترای رشته تاریخ ایران و رئیس اداره اسناد در مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی رفتیم. در ادامه میتوانید بخشهایی از گپ و گفت صمیمانه خبرنگار روزنامه قدس با وی را دنبال کنید.
ابتدا از اهمیت خط و نگارش در زندگانی انسانها بگویید.
بشر زمانی که خواست آنچه را که میاندیشد نقش کند، در حقیقت قدم به دنیای نگارش گذاشت. از ابتدای تاریخ، بشر به دنبال آن بوده تا به هر طریقی منظور و مفهوم خود را به دیگران منتقل کند. اگر از نقاشیهای درون غارها که به عنوان زبانی برای نوشتار تصویری مورد استفاده قرار میگرفته و مفاهیم زندگی روزمره را منتقل میکرده عبور کنیم، شاید نام «خط میخی»، «خط هیروگلیف (خط مقدس)»، «خط پهلوی»، «خط اَوستایی» و سایر خطوط تاریخی که در دورههای مختلف زندگی ایرانیان و دیگر انسانها در طول تاریخ زندگی بشر به کار میرفته است را شنیده باشید. اسناد، نامهها، کتابها و... نمونههای بارزی از نوشتههایی هستند که از گذشته تا امروز، انواع خطوط و شیوه نگارش در آنها به کار رفته است. تصور اینکه امروزه کتاب، نامه و یا سندی را بتوان بدون به کار بردن خط، حروف، کلمات و جملات متعدد در صفحات حقیقی مکتوب و یا از طریق سیستمهای رایانهای و یا در فضای مجازی، تلفن همراه و... به نگارش درآورد، تصور بسیار سخت و شاید محالی باشد. همه اینها از اهمیت خط و نگارش در زندگی انسانها برای انتقال اندیشه، فکر و پیام و ارتباط با دیگران حکایت دارد.
تأثیر و نقش خط و نحوه نگارش در اسناد قدیمی و تاریخی چگونه بوده است؟
اسناد تاریخی و قدیمی از جنبههای مختلف قابل بررسی هستند؛ یکی از این موارد، نوع خط، شیوه و نحوه نگارش اسناد است. بررسی این مسئله نشان میدهد پیشینیان ما در دورههای گوناگون برای تدوین مکاتبات خود از اصول و قوانین منظمی پیروی میکردند و متناسب با نوع سند، خط مورد نظر را انتخاب و سند را نگارش میکردند. اهمیت خط در اسناد به ویژه هنگام مطالعه سند فارسی بسیار مهم است، به گونهای که نوع خط میتواند مواردی همچون «دوره تاریخی سند»، «نوع کاربری سند از نظر اداری، هنری، شخصی، دینی، تجاری و...»، «هویت نویسنده یا سازمان و اداره صادرکننده سند»، «اصالت سند از نظر تأیید یا رد آن در پژوهشها و نسخهشناسیهای مربوط» و... را برای پژوهشگران، کاربران و خوانندگان سند مشخص کند. در همین راستا، انواع خطوطی که در اسناد تاریخی و قدیمی به کار میرفته به اختصار عبارتاند از: «نسخ»، «تعلیق»، «نستعلیق»، «شکسته نستعلیق»، «خط رقعه» و «خط فارسی امروزی».
به برخی از ویژگیها و خصوصیات این خطوط و کاربرد آنها در نگارش اسناد و مکتوبات به اختصار اشاره کنید.
خط نسخ خوانا، منظم و ساده بوده و حروف دارای فرم استاندارد و جدا از هماند. کاربرد آن در نگارش قرآنها و متون دینی، اسناد رسمی و اداری قدیمی، سنگنوشتهها، فرمانها و... بوده است. این خط از قرن چهارم هجری قمری به بعد در ایران به ویژه در سدههای میانه اسلامی رایج شد. در خط تعلیق حروف به صورت پیوسته و مایل و دارای ظرافت در اتصالات و کرسی آرام هستند. کاربرد این خط در مکاتبات دیوانی و اسناد دولتی در دورههای تیموری و صفوی و گاهی در عقدنامهها و وقفنامهها بوده و در قرن هفتم هجری قمری این خط مبنای تحول و رسیدن به خط بعد از خود، یعنی نستعلیق شد. خط نستعلیق بسیار زیبا و هنری و ترکیبی از خطوط نسخ و تعلیق بوده و حروف در این نوع خط دارای حرکات نرم با شیب لطیفاند. کاربرد این خط در نسخههای ادبی و شعری، اسناد شخصی، نامهها، فرمانها، آثار خوشنویسی و کتیبهها و... به چشم میخورد. این خط از قرن نهم هجری قمری تا به امروز، خط غالب در نوشتار فارسی سنتی به شمار میرود. اما در خط شکسته نستعلیق، سریعنویسی در خط قبلی یعنی نستعلیق مورد توجه قرار گرفته است، به گونهای که حروف و کلمات بیشتر در هم آمیختهاند و به صورت خلاصه نوشته میشوند. از نظر کاربرد میتوان آثاری از این نوع خط را در مکاتبات روزمره و شخصی، اسناد حقوقی سریع یا غیررسمی و... مشاهده کرد. همچنین از قرن یازدهم هجری قمری به بعد و به منظور سرعت در نگارش، این نوع خط در دفاتر و مکاتبات مورد استفاده قرار گرفت. در زمینه خط رقعه و خط فارسی امروزی هم میتوان گفت این خط سادهتر و کاربردیتر بوده و پایه خط فارسی امروزی به شمار میرود، به گونهای که در مطبوعات و دستنویسهای رایج امروزه میتوان کاربرد آن را مشاهده کرد. این خط حلقه ارتباطی میان خطوط سنتی و خط چاپی فارسی بوده و در مکاتبات رسمی دوران قاجار و پهلوی مورد استفاده قرار میگرفته است. البته سوابق، شواهد و اسناد موجود گواه آن است که خط انتخابی نقش مهمی در اعتبار سند داشته و در این زمینه خطوط تعلیق و نستعلیق بیشترین کاربرد را در نگارش اسناد تاریخی فارسی دارند. این دو نوع خط برای کتابت متون اصلی و دیوانی استفاده میشد، زیرا این خطوط هم خوانا بودند و هم از نظر بصری و ظاهری، باشکوه و مورد قبول دستگاههای حکومتی آن زمان بودند. نکته مهم دیگر اینکه خط چاپی در دوران حاضر، اقتباس یافته از خطوط نسخ و رقعه بوده که با قواعد منظم برای چاپ و تایپ استفاده میشود.
لطفاً در مورد ساختار کلی نگارش اسناد فارسی تاریخی و قدیمی هم توضیح دهید.
در زمینه نگارش اسناد باید به عناوین و بخشهایی همچون «بخش آغازین و تزئینی سند)»، «موضوع سند»، «متن اصلی سند» و «بخش پایانی یا بخش تأیید و نظارت» اشاره کرد. اسناد رسمی معمولاً با یک عبارت آغاز میشد که وظیفه آن جلب توجه و ادای احترام به مقام صادرکننده بود. این بخش معمولاً با خطی بسیار زیبا و تزئینی (معمولاً نستعلیق عالی یا تعلیق) نگاشته میشد. در این بخش القاب و عناوین مانند ذکر کامل و بلند مربوط به القاب حاکم یا مقام ارشد صادرکننده و... نگاشته میشد. البته برای تبرک، عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم» یا بیت شعری مناسب نیز در آغاز به کار میرفت.
در بخش منشأ یا موضوع سند هم دلیل اصلی نگارش سند به صورت واضح و موجز (خلاصه) بیان میشد. در این قسمت سخن آغازین با جملاتی مانند «چون به استحضار عالی رسید که…» شروع میشد و در قسمت بیان فرمان هم که مشخصکننده منظور و هدف از صدور سند بود، مواردی مانند «واگذاری ملک یا زمین، تأیید یک حکم قضایی، ثبت یک وقف، نذر و...» درج میشد. اما متن اصلی (مفاد سند)، قسمت مهم و حساس و در واقع «قلب» سند به شمار میرفت که جزئیات اصلی را شامل میشد و دقت در این قسمت برای حفظ اعتبار سند، بسیار حیاتی بود. ذکر طرفین یعنی نام و نسب دقیق طرفین معامله، وقف یا شخص مورد خطاب، به همراه ذکر جزئیات مالی یا حقوقی مانند ذکر حدود، ثغور (مرزها) مربوط به اسناد ملکی، قیمت معامله، متراژ و توابع ملک و... از اهمیت خاصی برخوردار بود البته در زمینه اسناد مربوط به احکام قضایی، جزئیات دعوا و رأی دادگاه و نظر قاضی در این قسمت به وضوح بیان میشد. در قسمت نحوه اجرا هم زمان و نحوه اجرای مفاد سند مشخص و درج میشد. (مثلاً «این وقف تا ابدالدهر باقی باشد» یا «اجرای این فرمان از تاریخ صدور لازمالاجرا است» و...).
در نهایت در قسمت پایانی سند (قسمت تأیید و نظارت) که در واقع بخش اعتبار و اصالت سند را تضمین میکرد، امضای قاضی، حاکم، وزیر یا مقامات عالیرتبه درج میشد و در اسناد بسیار مهم، مُهر حاکم ایران در این قسمت نقش میشد. از دیگر مواردی که در قسمت پایانی سند ذکر میشد، نام شاهدان یعنی افرادی که بر صحت اجرای سند شهادت دادهاند (مشهودین) و تاریخ و محل کتابت سند یعنی ذکر دقیق تاریخ شمسی، قمری و گاهی میلادی همراه با محل صدور سند (مثلاً «در دارالخلافه تهران» یا «در شهر اصفهان» و...) آورده میشد.
معمولاً در اسناد شرعی و حقوقی سمت راست سند فاصله بیشتری از سمت چپ سند داشت و دلیلش این بود که فضایی برای مُهر و یادداشت شهود وجود داشته باشد. در فرامین نیز فضای بالای کاغذ فاصله بیشتری از متن داشت و دلیل آن گذاشتن فضایی برای مُهر حاکم بود. در اسناد مالی نیز از خط سیاق و قوانین مربوط به آن استفاده میشد. قطع سند در این گونه اسناد کوچکتر بود و تقریباً از تمامی فضای کاغذ استفاده میشد.
نظر شما