در روزهایی که تصمیمات ترامپ و سیاست‌ خارجی بدون ضابطه و قاعده و حتی عجیب دولت او در آمریکا، سیاستمداران و دستگاه‌های دیپلماسی کشورها را گیج و مبهوت و تقریباً امکان ارائه هرگونه راهبرد و برنامه بلندمدت در عرصه سیاست خارجی را از آن‌ها سلب کرده است، بدون تردید رویکرد سیاست خارجی پاکستان در قبال تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی را هم نباید از این شرایط مستثنا تلقی کرد.

پاکستان و سه رخداد مهم در عرصه سیاست‌خارجی

دستگاه دیپلماسی پاکستان در یک هفته اخیر، روزهای پرکار و سختی را سپری کرده است. در این زمینه سه رخداد بیش از همه برای اسلام‌آباد حائز اهمیت بوده است.
الف) اعلام توافق دفاعی قریب‌الوقوع میان سه کشور پاکستان، عربستان و ترکیه؛ وقتی در سپتامبر سال گذشته میلادی از پیمان دفاعی و امنیتی میان پاکستان و عربستان رونمایی شد، بسیاری از احتمال گسترش این پیمان به سایر کشورهای منطقه نیز سخن گفته بودند. درستی این پیش‌بینی زمانی آشکار شد که چندی پیش، مقامات پاکستانی از تهیه پیش‌نویس یک توافق‌نامه دفاعی سه‌جانبه میان پاکستان، عربستان و ترکیه خبر دادند. اگر چه این اتحاد هنوز به شکل رسمی نهایی نشده و ترکیه از تداوم گفت‌وگوها تا حصول یک توافق نهایی خبر داده است، اما شواهد و قرائن و به‌ویژه ملاقات‌های سه‌جانبه و صمیمانه مقامات این کشورها در حاشیه نشست داووس را می‌توان نشانه قریب‌الوقوع بودن این توافق تلقی کرد.
ب) مشارکت پاکستان در شورای صلح ترامپ؛ حضور مقامات عالی‌رتبه سیاسی و نظامی پاکستان در نشست داووس و امضای شهباز شریف در پای منشور شورای صلح ارائه شده از سوی ترامپ را باید دومین رخداد و شاید هم مهم‌ترین رخداد در عرصه سیاست خارجی پاکستان در روزهای اخیر تلقی کرد. با این اقدام، پاکستان وارد عضویت در نهادی شد که ابهام در چارچوب‎ها و اهداف را باید مهم‌ترین خصیصه آن ارزیابی کرد. در حالی که ظاهراً شورای صلح ترامپ با هدف صلح در غزه تشکیل شده، اهداف بیان شده در اساسنامه، ماهیتی بسیار فراتر از آن را نشان داده و در عین حال بر ریاست مادام‌العمر ترامپ بر شورا و لزوم پرداخت یک‌میلیارد دلار برای حق عضویت بیش از سه سال در شورا تأکید دارد.
ج) تحولات داخلی و بین‌المللی مرتبط با ایران؛ موضع دستگاه دیپلماسی پاکستان در قبال اغتشاشات در ایران تا حدی زیادی شفاف و روشن بود. پاکستان ضمن تأکید بر دوستی و صمیمیت میان مردم هر دو کشور و ابراز نگرانی از اغتشاشات به راه انداخته شده در ایران، در نشست شورای حقوق بشر سازمان ملل به قطعنامه ضد ایرانی این شورا رأی منفی داد و با رفتارهای گزینشی علیه ایران ابراز مخالفت کرد. از سوی دیگر، اسلام‌آباد در واکنش به تحرکات نظامی احتمالی آمریکا و اسرائیل در منطقه، هرگونه حمله به خاک ایران را خط قرمز برای امنیت منطقه ارزیابی و حمایت خود را از بازگشت به مسیر دیپلماسی اعلام کرد.

رخدادهای اخیر و نمایش تناقضات و ابهام‌ها در سیاست خارجی پاکستان

اما هر سه رویداد مهم اخیر می‌تواند بازتاب‌دهنده وجود برخی ابهام‌ها، تناقضات و حتی سردرگمی‌های مهم در سیاست‌خارجی و در میان دستگاه دیپلماسی پاکستان باشد.در زمینه عضویت پاکستان در شورای عالی صلح ترامپ، اظهارنظرها و انتقادهای صریحی داخل این کشور مطرح شده است. در وهله نخست، اپوزیسیون و به‌ویژه حزب تحریک انصاف، به‌شدت تصمیم خودسرانه دولت و عدم مشورت با مجلس در این زمینه را مورد انتقاد قرار داده است. با توجه به قانون اساسی پاکستان به نظر می‌رسد تأیید مجلس برای این مشارکت، ضروری است و دقیقاً مشخص نیست در صورت مخالفت مجلس، تکلیف توافقات و تعهدات دولت با ترامپ چه خواهد شد. علاوه بر این، بسیاری از سیاستمداران و به‌ویژه رهبران مذهبی پاکستان نگرانی خود را از تأثیرات منفی این موضوع بر حمایت پاکستان از آرمان فلسطین و یا هرگونه تقابل احتمالی میان نظامیان پاکستانی و فلسطینی‌ها ابراز کرده‌اند. در کنار همه این‌ها بحث اثر این شورا بر تضعیف نقش سازمان ملل هم به شکل جدی از سوی سیاستمداران و تحلیلگران پاکستانی مطرح شده است؛ آن هم در شرایطی که همزمان با اعلام حضور پاکستان در شورای صلح ترامپ، نماینده دائمی این کشور در سازمان ملل درباره تضعیف نقش سازمان ملل و شورای امنیت در تحولات جهانی هشدار داده و از ضرورت بازسازی در ساختارهای این سازمان سخن می‌گوید.
در عین حال عضویت پاکستان در این شورا با راهبرد کلی این کشور در گسترش همکاری‌ها و تأمین امنیت از طریق توافقات دوجانبه و چندجانبه دفاعی منطقه‌ای نیز ناهمخوان به نظر می‌رسد. در حالی که پیمان دفاعی میان پاکستان و عربستان از سوی بیشتر کشورهای منطقه از جمله ایران مورد استقبال قرار گرفت، گسترش این پیمان و مشارکت کشورهایی مانند ترکیه نیز می‌توانست اجماع بر سر ایجاد یک ساختار امنیتی و دفاعی منطقه‌ای را نوید دهد. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه نیز در توضیح این توافق عنوان کرده هدف رئیس‌جمهور ترکیه ایجاد یک پلتفرم وسیع و جامع برای حل مسائل منطقه‌ای از طریق اعتماد متقابل میان کشورهاست. با این اوصاف، حضور پاکستان در شورای صلح تشکیل شده از سوی ترامپ در جهتی مخالف با این مسئله قرار می‌گیرد. در نهایت اینکه در صورت حمله احتمالی آمریکا و اسرائیل به ایران، عضویت در شورای صلح ترامپ می‌تواند پاکستان را در شرایط بسیار دشوارتری قرار دهد.

خبرنگار: میراحمدرضا مشرف