نیمهشعبان، سالروز ولادت باسعادت حضرت ولیعصر امام مهدی(عج) فرصتی ارزشمند برای بازخوانی فرهنگ انتظار و تبیین نقش آن در زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان است. اندیشه مهدویت همواره یکی از ارکان مهم در بسیاری از باورها و ادیان بوده، کما اینکه در اعتقاد و باورهای شیعه نیز از جایگاه والایی برخوردار است و در طول تاریخ، الهامبخش امید، عدالتخواهی و پویایی در جامعه اسلامی بوده است.
در این راستا، با آیتالله شیخ مصطفی اشرفی شاهرودی، استاد برجسته درس خارج حوزه علمیه خراسان و بنیانگذار و مدیر عالی مرکز تحقیقات اسلامی مشهد مقدس گفتوگویی داشتیم تا از دیدگاههای ایشان درباره جایگاه امام زمان(عج)، فلسفه انتظار و پیامهای معنوی و اجتماعی نیمهشعبان برای جامعه امروز بهرهمند شویم. در ادامه مشروح آن را می خوانید.
بشارت امامت حضرت مهدی(عج)
آیتالله اشرفی شاهرودی با اشاره به این امر که قلمها از ذکر ستایشها و فضائل حضرت مهدی(عج) عاجزند، با اشاره به نوید امامت بر حق ولیعصر(عج) در روایات نبی اکرم(ص) بیان فرمودند: با مطالعه سیره نبی اکرم(ص) و روایات مشخص میشود پیامبر(ص) به وجود ولیعصر(عج) بشارت و خبر داده و در معرفی ایشان میفرمایند او کسی است که زمین را از قسط و عدل پر میسازد پس از آنکه از ظلم و جور پر شده باشد. براساس شواهد و روایات موجود در تاریخ و منابع دینی ما اینکه حضرت مهدی(عج) وصی پیامبر(ص) است، مورد اتفاق تمامی مسلمانان است.
بشارت درباره حضرت مهدی(عج) در خطبه غدیر
آیتالله اشرفی شاهرودی همچنین در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به جایگاه بنیادین اندیشه ولایت در باورهای ما مطرح کرد: پیامبر(ص) در بخشی از خطبه روز غدیر پس از اعلام وصی بودن حضرت علی(ع) به معرفی حضرت مهدی(عج) پرداختند: «ای گروه مردم! بدانید که من انذارکننده و علی هدایتکننده است، ای گروه مردم! من نبی و علی وصی است. بدانید که خاتم امامان، قائم مهدی، از ماست. بدانید که او مسلّط و قاهر در دین است. بدانید او از ستمکاران انتقام خواهد گرفت. بدانید او فاتح قلعهها و شهرهاست. بدانید او مشرکان و دشمنان دین را نابود میکند. بدانید او خونبهای اولیای خدا را میگیرد. بدانید او یاریرسان دین خداست. بدانید او از دریای وسیع حقیقت و معرفت مینوشد. بدانید او هر کس را به فراخور حال، استعداد و کردارش مقام و رتبه میدهد. بدانید او برگزیده و منتخب خداوند است. بدانید او وارث علوم [انبیا] و محیط بر [حقایق] آن است. بدانید او مخبر پروردگار و معرف ایمان به او است. بدانید او صاحب عقل سلیم و ثبات در رأی و عمل است. بدانید امور دین الهی به او واگذار میشود. بدانید پیامبران گذشته به وجود او بشارت دادهاند. بدانید او حجت باقی خداست و پس از او حجتی نیست و حق تنها با او و نور تنها نزد او است. بدانید او همیشه پیروز است و شکست در او راهی ندارد» (الاحتجاج، ترجمه جعفری، جلد ۱، صفحه ۱۳۹).
انتظار فرج افضل اعمال است
آیتالله اشرفی با اشاره به این مطلب که در فرهنگ اسلامی انتظار فرج، بافضیلتترین و محبوبترین اعمال نزد خداوند متعال است، بیان فرمود: منتظر حقیقی کسی است که صالح باشد. به فرموده امام زینالعابدین(ع) منتظران ظهور حضرت، بهترین مردم هر زمانی هستند. ابوخالد از امام زینالعابدین(ع) چنین نقل کرده است: «غیبت دوازدهمین ولی خدا از جانشینان و امامان پس از رسول خدا(ص) طولانی خواهد بود. ای ابوخالد، مردم زمان غیبت او که به امامت او ایمان دارند و منتظر ظهور او هستند، بهترین مردم هر زمانی هستند، زیرا خداوند متعال به آنها چنان عقل، فهم و دانشی داده است که غیبت برای آنها مانند مشاهده است و آنها را در آن زمان مانند کسانی قرار داده است که در پیشگاه رسول خدا(ص) با شمشیر جنگیدند. آنها مخلصان و شیعیان واقعی ما و دعوتکنندگان به دین خدا، در پنهان و آشکار هستند» (بحارالانوار، جلد ۵۲، صفحه ۱۲۲) و به تعبیر حضرت امام جواد(ع) اشخاصی که منتظر خروج حضرت مهدی(عج) هستند، انسانهایی بااخلاصاند. (کمالالدین و تمام النعمة، جلد ۲، صفحه ۳۷۸)
تشخیص حق از باطل
استاد برجسته دروس خارج حوزه علمیه با اشاره به سخنان امام علی(ع) بیان کرد: حضرت امیرالمؤمنین(ع) در خطبه ۱۴۷ نهجالبلاغه میفرمایند: «آگاه باشید به زودی پس از من زمانی فراخواهد رسید که چیزی پنهانتر از حق، آشکارتر از باطل، فراوانتر از دروغ به خدا و پیامبرش یافت نخواهد شد. نزد مردم آن زمان کالایی کسادتر از قرآن یافت نمیشود، اگر آن را درست تلاوت و تفسیر کنند و کالایی پرخریدارتر از آن نخواهد بود، هرگاه از معنای اصلی تحریف شود [و طبق دلخواه افراد تفسیر شود] و در شهرها چیزی ناشناختهتر از معروف [نیکیها] و آشناتر از منکر، پیدا نخواهد شد» (نهجالبلاغه، ترجمه آیتالله العظمی مکارم شیرازی، صفحه ۳۱۱) که البته در این آخرالزمان، امتحان، امتحان سختی است. به تعبیر حافظ:
خوش بود گر محک تجربه آید به میان
تا سیه روی شود هر که در او غش باشد.
با تمام دشواریهایی که وجود دارد حضرت در ادامه خطبه مذکور، راه را نشان داده و میفرمایند: ای مردم! هر کسی از خداوند درخواست نصیحت کند و اطاعت اوامرش را بنماید موفق میشود و آن کس که قول خداوند متعال را دلیل و راهنمای خود قرار دهد، «به استوارترین راه» هدایت یابد، زیرا کسی که به خدا پناه آورد، ایمن شود و دشمن خداوند همواره در ترس و وحشت است. ایشان در ادامه، راه شناخت حق و وفادار بودن به پیمان الهی را بصیرت در دشمنشناسی دانسته است. یعنی اگر کسانی که راه حق را ترک گفتهاند و به پیمان قرآن پایبند نبودهاند را بشناسیم، میتوانیم حق را از باطل تشخیص دهیم (نهجالبلاغه، ترجمه آیتالله العظمی مکارم شیرازی، صفحه ۳۱۳).
وظیفه ما در عصر حاضر
آیتالله اشرفی شاهرودی همچنین در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به وظیفه ما در زمان حاضر به دو نکته اساسی اشاره و بیان کرد: اولاً باید بنا داشته باشیم تسلیم فرمان الهی زندگی کنیم. خداوند متعال میفرماید: بیگمان کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده و [با فروتنی] به سوی پروردگارشان آرام یافتند، آنان اهل بهشتاند و در آن جاودانه خواهند بود. (سوره هود/۲۳)
حتی دوستی و دشمنیهایمان بوی الهی داشته باشد که خداوند متعال میفرماید: قومی را نیابی که به خدا و روز بازپسین ایمان داشته باشند [و] کسانی را که با خدا و رسولش مخالفت کردهاند، هر چند پدرانشان یا پسرانشان یا برادرانشان یا عشیره آنان باشند، دوست بدارند. در دل اینهاست که [خدا] ایمان را نوشته و آنها را با روحی از جانب خود تأیید کرده است و آنان را به بهشتهایی که از زیر [درختان] آن جویهایی روان است درمیآورد، همیشه در آنجا ماندگارند، خدا از ایشان خشنود و آنها از او خشنودند. ایناناند حزب خدا، آری حزب خداست که رستگاراناند (سوره مجادله/۲۲). در دو راهیها چه میکنیم؟ حضرت امیرالمؤمنین(ع) میفرمایند: ای مردم، در راه هدایت به خاطر کمیِ رهروان آن، ترس به دل راه ندهید (بحارالانوار جلد ۲، صفحه ۲۶۶). اگر امر دایر شد بین دنیا و امام زمان(عج)، آیا دنیای بدون اهل بیت(ع) را رها خواهیم کرد و حتی اگر سختی داشته باشد آن را به جان میخریم؟ اشکال نشود که ممکن است شخصی دنیا و اهل بیت(ع) را با هم داشته باشد. فرض بر سر موردی است که فقط یک کدام را میتوان انتخاب کرد و از دیگری باید دست شست.
ناز پرورد تنعم نبرد راه به دوست
عاشقی شیوه رندان بلاکش باشد
ثانیاً این آگاهیها را از اهلش بخواهیم، خداوند متعال میفرماید: «پس اگر نمیدانید از اهل ذکر جویا شوید» (سوره نحل/۴۳). دستور دین را از فقهای ربانی دریافت و تبعیت کنیم که اینان به دقایق کلام معصوم(ع) واقف بوده و در نزد این اشخاص که عمری را در فهم اسلام و احکام آن سپری کردهاند راه، بسیار واضح و آشکار است.
از امام حسن عسکری(ع) چنین نقل شده: از فقها کسانی که خویشتندار باشد، دین خود را حفظ کرده، با هوای نفس مخالفت و از فرمان پروردگارشان اطاعت کند، وظیفه مردم است که از چنین شخصی، پیروی کنند (وسائل الشیعه، جلد ۱۸، صفحه ۹۵). به فرمایش مرحوم علامه حلی هر علمی اسراری دارد که در کتابها یافت نمیشود، بنابراین باید از علما گرفته شود. به همین دلیل است که پیامبر(ص) فرمود: «دانش را از دهان بزرگان بگیرید» و از کسانی که دانش خود را صرفاً از نوشتهها میگیرند، نهی فرمود. پیامبر(ص) به گفتوگو و بحث در مورد دانش دستور داد، زیرا گفتوگو و بحث در مورد دانش، نفس را با آمادگی کامل برای دستیابی به مطالب و استخراج ناشناختهها سوق میدهد. (تحریر الأحکام الشرعیة، جلد ۱، صفحه ۳۹)
اهتمام به بزرگداشت میلاد امام زمان(عج) برای جامعه امروز اهمیت ویژهای دارد
استاد دروس خارج حوزه علمیه مشهد در ادامه با اشاره به دو نکته در اهمیت پاسداشت میلاد ولیعصر(عج) تصریح فرمود: اولاً تعظیم شعائر الهی نشانه پاکی دل است. خداوند متعال میفرماید: «و هر کسی شعائر خدا را بزرگ دارد در حقیقت آن، از پاکی دلهاست» (سوره حج/۳۲). شعائر الهی را باید بزرگ داشت و حرمت آن را حفظ کرد.
ثانیاً وجود نازنین حضرت ولی عصر -ارواحنا لتراب مقدمه الفدا- اعظم شعائر الهی است، زیرا از برکت وجود آن حضرت است که همه روزی داده میشوند و زمین و آسمان به واسطه وجود او پابرجاست (مفاتیح الجنان، دعای عدیله) که اگر او نباشد زمین ساکنانش را در خود فرو میبرد. (بحار الانوار، جلد ۶۰، صفحه ۲۱۳). خداوند متعال میفرماید: «و هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد که چون خدا و فرستادهاش به کاری فرمان دهند برای آنان در کارشان اختیاری باشد و هر کس خدا و فرستادهاش را نافرمانی کند قطعاً دچار گمراهی آشکاری شده است» (سوره احزاب/۳۶) و او است که واجبالطاعه برای تمام مردم است. (اصول کافی، جلد ۱، صفحه ۱۸۶). در فرمایش امام رضا(ع) امامت از نظر ارزش، والاتر و از نظر جایگاه، برتر و از نظر ژرفا عمیقتر از آن است که مردم بتوانند با عقل خود به آن برسند یا با رأی خود به آن دست یابند یا با انتخاب خود امامی را تعیین کنند. (اصول کافی، جلد ۱، صفحه ۱۹۹)
اگر به جایگاه حضرت توجه شود، اهمیت آن بر همگان آشکار خواهد بود.
حضرت مهدی(عج) در نزد برادران اهل تسنن
استاد دروس خارج حوزه علمیه خراسان درباره جایگاه مفهوم امام زمان در باورهای اهل سنت مطرح کرد: برادران اهل تسنن هم حضرت مهدی(عج) را وصی پیامبر(ص) میدانند. اکنون به هفت تن از علما و بزرگان اهل تسنن اشاره میکنیم.
۱. احمد بن حنبل (متوفی ۲۴۱هجری قمری) از بزرگان اهل سنت روایت کرده است که رسول خدا(ص) فرمودند: «مهدی از ما اهل بیت است، خداوند امر او را در یک شب اصلاح میفرماید» (مسند احمد بن حنبل، حدیث ۶۴۵، جلد ۲، صفحه ۷۴). در روایت دیگری از وجود نازنین پیامبر(ص) چنین نقل شده: «زمین از ظلم و ستم پر میشود، سپس مردی از عترت من خروج میکند که هفت - یا ۹ - سال فرمانروایی میکند و زمین را از قسط و عدل پر میسازد» (مسند احمد بن حنبل، حدیث ۱۱۲۲۳، جلد ۱۷، صفحه ۳۲۱).
۲. طبرانی(متوفی ۳۶۰ هجری قمری) نقل کرده رسول خدا(ص) پس از آنکه فرمودند او مردی از من و همنام من است، در ادامه اشاره به وفور نعمتهای الهی در آن زمان داشته و میفرمایند: «در آن زمان آسمان چیزی از بارانش را و زمین چیزی از گیاهانش را دریغ نخواهد کرد» (المعجم الکبیر، حدیث ۱۰۲۲، جلد ۱۹، صفحه ۳۲).
۳. ابوعمرو دانی (متوفی ۴۴۴ هجری قمری) از کعب چنین نقل کرده: «همانا من مهدی را در کتابهای پیامبران مییابم که در عمل او نه ظلمی است و نه سختی» (السنن الوارده فی الفتن، جلد ۵، صفحه ۱۰۶۱).
۴. ابن کثیر (متوفی ۷۷۴ هجری قمری) پس از ذکر روایتی از ابوالحسن مسلم، اظهار کرده: «این حدیث دلالت بر آن دارد که باید ۱۲ خلیفه عادل وجود داشته باشند» و در ادامه میگوید: «و از جمله آنان مهدی است که نامش با نام رسول خدا(ص) و کنیهاش با کنیه او یکی است. زمین را پر از عدل و داد میکند، همانگونه که از ستم و ظلم پر شده بود» (تفسیر القرآن العظیم ، جلد ۶، صفحه ۷۸).
۵.ابن حجر هیتمی (متوفی ۹۷۴ هجری قمری) روایتی از ابوالحسن مسلم و ابوداود و نسائی و ابنماجه و بیهقی نقل میکند: «مهدی از عترت من و از فرزندان فاطمه است» (الصواعق المحرقه، جلد ۲، صفحه ۴۷۲).
۶.متقی هندی (متوفی ۹۷۵ هجری قمری) از ابوداود و ابوالحسن مسلم روایت کرده است: «مهدی از عترت من از فرزندان فاطمه است» (کنز العمال، حدیث ۳۸۶۶۲، جلد ۴، صفحه ۲۶۴).
۷. ابن صباغ مالکی(متوفی ۸۵۵ هجری قمری) روایتی نقل میکند که تصریح دارد حضرت مهدی(عج) فرزند حضرت امام حسن عسکری(ع) است. وی با سند خویش از عیسی بن فتح روایت کرده: هنگامی که ابومحمد الحسن در زندان بر ما وارد شد، به من فرمود: «ای عیسی، تو ۶۵ سال و یک ماه و دو روز از عمر داری».
راوی گوید: «همراه من نوشتاری بود که تاریخ ولادت من در آن بود. به آن نگاه کردم، همانطور بود که او فرموده بود. سپس به من فرمود: «آیا فرزندی نصیبت شده است؟» گفتم: «نه» فرمود: «خداوندا، به او فرزندی روزی کن که بازوی او باشد، که چه نیکو بازویی است فرزند». سپس این شعر را خواند:
هر کس یاوری داشته باشد، داد خود را میستاند
همانا ذلیل کسی است که یاوری ندارد
پس به او عرض کردم: «ای سرورم، آیا شما فرزندی دارید؟» فرمود: «به خدا سوگند، به زودی برایم فرزندی خواهد بود که زمین را از قسط و عدل پر میکند، اما اکنون نه» (الفصول المهمة، جلد۲، صفحه ۱۰۸۷).
نظر شما