چهاردهم بهمن «روز ملی فناوری فضایی» بهانهای است تا یک بار دیگر به دستاوردهای چشمگیر و تلاشهای خستگیناپذیر متخصصان این مرز و بوم در عرصه فناوریهای بلندپروازانه ادای احترام کنیم. این روز یادآور پرتاب موفقیتآمیز ماهواره «امید» است؛ نقطهآغازی که ایران را در جمع معدود کشورهای دارای توانمندی طراحی، ساخت و پرتاب ماهواره قرار داد.در این سالها، ایران با وجود تمام محدودیتها و تحریمها، گامهای بلند و رو به جلویی برداشته است: از پرتاب ماهوارههای سنجشی و مخابراتی گرفته تا ارسال کاوشگرهای زیستی به فضا و توسعه نسلهای جدید پرتابگرها. این پیشرفتها نه تنها جایگاه ایران را به عنوان قدرت برتر فضایی در منطقه تثبیت کرده، بلکه موجب شده حضور کشورمان در نقشه جهانی فناوری فضایی پررنگ شود. گفتوگوی قدس با حسن سالاریه، رئیس سازمان فضایی ایران درباره مسیر طیشده، تازهترین دستاوردها، چشماندازها، چالشها، راهکارهای عبور از موانع و توسعه صنعت فضایی کشور است.
چرا صنعت فضایی و دستیابی به جایگاه برتر در این حوزه برای کشور ما اهمیت دارد؟
صنعت فضایی در سراسر دنیا یک صنعت کاملاً راهبردی محسوب میشود. در حوزه سنجش از دور و تصویربرداری فضایی، ماهوارهها ابزاری هستند که امکان دسترسی بسیار سریع به نقاط مختلف سطح زمین را فراهم میکنند. تصویربرداری ماهوارهای در بازههای زمانی کوتاه و با سرعت بالا انجام میشود و تصاویر حاصل، با دقتهای مختلف، کاربردهای متنوعی دارند؛ از مدیریت منابع آب، کشاورزی و محیط زیست گرفته تا مدیریت شهری، ساختوساز و بهروزرسانی نقشهها.در حال حاضر ماهوارههایی با دقت تصویربرداری از چند ده متر تا چند متر و حتی زیر یک متر در دنیا فعال هستند که توانمندی بینظیری برای مدیریت کلان کشورها ایجاد میکنند.علاوه بر این، در حوزه مخابرات فضاپایه، ماهوارههای مخابراتی—چه در مدارهای ارتفاع بالا مانند مدار ژئو و چه در قالب منظومههای ماهوارهای در ارتفاع پایین—نقش کلیدی در ارتباطات، پخش رادیو و تلویزیون و پوشش مناطق سختگذر، خطوط کشتیرانی و هوایی دارند.
ماهوارههای موقعیتیابی و ناوبری هم در حملونقل، هوانوردی و بسیاری از صنایع دیگر بهطور گسترده مورد استفاده هستند.
از سوی دیگر، توسعه صنعت فضایی با هدف بهرهبرداری از منابع فضای ماورای جو و کرههای دیگر نیز در دستور کار کشورهای پیشرو قرار دارد و در آینده، نقشههای جغرافیایی علاوه بر زمین، مناطق فضایی را نیز شامل خواهند شد. طبیعی است کشورهایی که بتوانند سهم بیشتری از این منابع داشته باشند، از نظر اقتصادی نیز منتفع خواهند شد.
به همین دلایل، صنعت فضایی صنعتی بسیار راهبردی است و ضرورت دارد کشورها در این حوزه سرمایهگذاری کنند. ما در کشور، با وجود تحریمها و محدودیتها، با تکیه بر دانش و فناوری بومی توانستهایم پیشرفتهای چشمگیری در این حوزه رقم بزنیم و ماهوارههای متعددی در کلاسهای نانو، میکرو و مینی طراحی و ساخته شده است.
جایگاه ایران در منطقه خاورمیانه و در سطح بینالمللی در حوزه فناوری فضایی چگونه ارزیابی میشود؟ معیار این جایگاهبندی چیست؟
ایران در میان کشورهای دارای صنعت فضایی، بهویژه در حوزه ساخت ماهواره و پرتابگر، جایگاه بسیار خوبی دارد. در دنیا ۱۰ تا ۱۱ کشور وجود دارند که بهصورت همزمان توانمندی بومی ساخت ماهواره و پرتاب آن را دارند و ایران نیز جزو این کشورهاست. البته برخی کشورها با سرمایهگذاریهای گستردهتر جلوتر از ما هستند و ما نیز باید با استفاده از ظرفیت نخبگان، شرکتهای دانشبنیان و بخش خصوصی، جایگاه خود را حفظ کرده و ارتقا دهیم. همچنین توسعه همکاریهای بینالمللی با کشورهایی که امکان تعامل سازنده با آنها وجود دارد، برای پیشرفت صنعت فضایی کشور ضروری است.
آیا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی تلاشهایی برای توسعه صنعت فضایی در کشور صورت گرفته بود؟
پیشرفتهای اصلی صنعت فضایی کشور از دهه ۱۳۸۰ آغاز شد. پیش از انقلاب، اگرچه استفاده از ماهوارهها در برنامههای کشور مطرح بود و برخی مراکز فضایی ایجاد شده بودند، اما توسعه بومی این صنعت از اواخر دهه ۷۰ و اوایل دهه ۸۰، با تأسیس سازمان فضایی و ورود دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی آغاز شد.
نتیجه این تلاشها طی حدود ۲۰ سال، دستیابی به توانمندی ساخت ماهوارههای سنجشی و مخابراتی در کلاسهای نانو، میکرو و مینی تا ۲۰۰ یا ۲۵۰ کیلوگرم بوده و در حال حاضر ساخت مراکز تجمیع و تست ماهواره تا کلاس یک تن نیز در برنامه کشور قرار دارد.
مهمترین دستاوردهای عملیاتی ایران در حوزه فضایی طی دو تا سه سال گذشته چه بوده است؟
در دو تا سه سال اخیر، پیشرفتهای بسیار مهمی حاصل شده است. در حوزه پرتابگرها، ماهوارهبرهای «سیمرغ» و «قائم» پرتابهای موفقی داشتهاند و فناوری تزریق مداری آنها تثبیت شده است.در بخش ماهوارههای سنجشی، ماهواره «پایا» با دقت تصویربرداری حدود پنج متر با موفقیت در مدار قرار گرفت و هماکنون ماهواره سنجشی با دقت یک متر نیز در حال طراحی و ساخت است.در حوزه ماهوارههای مخابراتی، ماهواره «ناهید۲» بهعنوان نخستین ماهواره مخابراتی ایران در مدار پایین با موفقیت آزمایش شد و نمونههای پیشرفتهتر آن، ازجمله «ناهید ۳» برای مدار ژئو در دست طراحی هستند.همچنین ورود بخش خصوصی به ساخت ماهواره، ازجمله ماهوارههای «کوثر» و «هدهد» گام مهمی در راستای اقتصاد فضا محسوب میشود. طراحی و پرتاب نخستین بلوک انتقال مداری ایران نیز از دیگر دستاوردهای مهم این دوره است.
مسیر طیشده برای رسیدن به این جایگاه و چالشهای پیشرو را چگونه ارزیابی میکنید؟
صنعت فضایی یک صنعت بسیار پیشرفته و هایتک است و بسیاری از کشورها دانش آن را در اختیار دیگران قرار نمیدهند. تحریمها نیز مسیر توسعه این صنعت را برای ما دشوارتر کرده است.با این حال، با تکیه بر دانش بومی و نیروی انسانی متخصص توانستهایم بهصورت گامبهگام پیشرفت کنیم؛ از ماهواره «امید» بهعنوان نخستین ماهواره ایرانی تا ماهوارههای پیشرفته سنجشی و مخابراتی امروز. در حوزه پرتابگرها نیز از ماهوارهبرهای با ظرفیت پایین به ماهوارهبر «سیمرغ» با توان حمل چندصد کیلوگرم در مدار لئو رسیدهایم. البته در اینجا باید به این نکته اشاره کنم که هرچند در وزارت ارتباطات نگاه تحولی در زمینه فضایی ایجاد شده است، اما بدون ترویج صنعت فضایی، این صنعت اثربخشی لازم را در جامعه ندارد و باید این موضوع در میان آحاد مردم به یک مطالبه جدی تبدیل شود. یعنی بدون همراه کردن مردم و نخبگان نمیتوانیم در صنعت فضایی رشد کنیم و اگر انگیزه، صبر، استقامت، هوش بالا و انگیزه نباشد، این صنعت به نتیجه نمیرسد.
هر سال چندین پرتاب داخلی و خارجی در برنامه داریم. ماهوارههایی مانند نمونه دوم «ناهید ۲»، «پارس ۱» و منظومه شهید سلیمانی در سال جاری و ۱۴۰۵ پرتاب خواهند شد.
در حوزه فرستادن موجود زنده به فضا، پس از پرتاب زیرمداری کپسول ۵۰۰ کیلوگرمی در سال ۱۴۰۲، طراحی و ساخت نمونههای پیشرفتهتر آغاز شد. پیچیدگیهای فنی این پروژه بسیار بالاست و همین موضوع موجب وقفه در اجرای آن شد، اما روند توسعه آن اکنون ادامه دارد.
برنامه ایران برای فرستادن انسان به فضا در چه بازه زمانی تعریف شده است؟
این برنامه بهصورت گامبهگام طراحی شده است. ابتدا کپسولهای کلاس یک تن و سپس کلاس ۲ تن که قابلیت قرارگیری در مدار و اتصال به ایستگاههای فضایی را دارند، توسعه مییابند. برنامهریزی ما تا افق سال ۱۴۱۰ ادامه دارد و پس از انجام تستهای متعدد، امکان حمل موجود زنده و در نهایت انسان فراهم خواهد شد.
اولویتهای راهبردی کشور در حوزه فضایی برای پنج تا ۱۰ سال آینده کداماند؟
در بخش پرتابگرها، هدف ما دستیابی به مدار ژئو و حمل محمولههای سنگینتر از یک تن است. در حوزه ماهوارهها، توسعه ماهوارههای سنجشی با دقت بهتر از یک متر، ماهوارههای راداری و ماهوارههای مخابراتی مدار ژئو در دستور کار قرار دارد.همچنین توسعه خدمات مبتنی بر داده و تصویر ماهوارهای و حمایت از شرکتهای دانشبنیان فعال در این حوزه، از اولویتهای اصلی سازمان فضایی ایران در سالهای آینده خواهد بود.
شکستهایی مثل ناکامی در پرتاب ماهواره چقدر طبیعی است؟
ورود نوجوانان و دانشجویان به حوزه فضایی تنها با استعداد و تحصیل در دانشگاههای خوب به موفقیت منجر نمیشود، بلکه مهمترین عامل، خستگیناپذیری و پافشاری است. بسیاری از نخبگان در محیطهای آموزشی با چالشهای محدود روبهرو بودهاند، اما در فضای واقعی پروژههای فضایی با پیچیدگیها، محدودیتها و شکستهای احتمالی مانند ناکامی در پرتاب یا عملکرد ناقص ماهواره مواجه میشوند و باید توان تحمل فشارها و دفاع از ادامه مسیر را داشته باشند. به عبارت دیگر شکست، بخشی طبیعی از مسیر پیشرفت در صنعت فضایی حتی در کشورهای پیشرو است. بنابراین موفقیت در این حوزه تنها به مهارت فنی وابسته نیست، بلکه نیازمند آمادگی ذهنی و اجتماعی، مقاومت در برابر سرزنشها و پیگیری مستمر ایدههاست. در نهایت، کسانی میتوانند کارهای بزرگ انجام دهند که علاوه بر دانش علمی، روحیهای صبور، جنگجو و مصمم داشته باشند.
نظر شما