در عصر دیجیتال کنونی، توسعه زیرساختهای هوش مصنوعی و تحقق مفهوم شهر الکترونیک به عنوان یکی از ارکان اصلی پیشرفت و آبادانی کشور شناخته میشود. جمهوری اسلامی ایران در سالهای اخیر گامهای بلندی برای بومیسازی این فناوریها و ایجاد دولت الکترونیک برداشته تا بتواند خدمات شایستهای را به شهروندان ارائه دهد.
تهران به عنوان پایتخت ایران و قلب تپنده فعالیتهای اقتصادی، علمی و اداری کشور، در کانون توجه برای پیادهسازی مفاهیم پیشرفته شهری همچون شهر الکترونیک و بهرهگیری از هوش مصنوعی قرار دارد. کلانشهر تهران با جمعیتی انبوه و چالشهای پیچیده شهری، بیش از هر زمان دیگری به زیرساختهای دیجیتال برای مدیریت ترافیک، بحرانها، ارائه خدمات شهری و ارتباطات میان مردم و دولت نیازمند است. در این اکوسیستم پویا، اینترنت نقش ستون فقرات را ایفا میکند و هرگونه اختلال در آن، پیامدهای گستردهای را به دنبال خواهد داشت.
تأثیر قطع اینترنت بر زیرساختهای هوش مصنوعی در تهران بسیار چشمگیر است. شرکتهای فناور و استارتآپهای مستقر در پارکهای علم و فناوری و نوآوری تهران برای توسعه الگوریتمها، پردازش ابری و تست و توسعه مدلهای هوش مصنوعی به ارتباطی پایدار با سرورها و منابع داده وابستهاند. قطع دسترسی به سرویسدهندههای خارجی و اختلال در ارتباطات داخل کشور نه تنها سرعت تحقیق و توسعه را کاهش میدهد؛ بلکه مانع اتصال سیستمهای هوشمند شهری به دادههای لحظهای میشود.
تأثیر قطع اینترنت بر زیرساختهای هوش مصنوعی
یک متخصص نرمافزار و امنیت شبکه و هوش مصنوعی در گفتوگو با ما در خصوص تأثیر قطع اینترنت بر هوش مصنوعی و شهر الکترونیک میگوید: تهران به عنوان پایتخت کشور به شدت به سکوهای خدمات دیجیتال متکی است. شهروندان تهرانی روزانه دهها تراکنش مالی، پرداخت عوارض، ثبت درخواستهای شهرداری و انجام امور اداری را به صورت برخط انجام میدهند. همچنین سیستمهای حمل و نقل عمومی هوشمند مترو و اتوبوسرانی که با کارتهای الکترونیکی و اپلیکیشنهای تلفن همراه مدیریت میشوند، در بستر اینترنت و البته شبکه ملی اطلاعات عمل میکنند و قطع اینترنت ممکن است بر کیفیت آنها اثرگذار باشد. در نهایت، پایداری اینترنت در تهران برای حفظ جایگاه این شهر به عنوان یک کلانشهر هوشمند در منطقه ضروری است. اختلال در دسترسی برخط نه تنها ضررهای اقتصادی مستقیمی را به همراه دارد؛ بلکه اعتماد مردم به فناوریهای نوین و دولت الکترونیک را خدشهدار میکند. بنابراین، تقویت زیرساختهای ارتباطی و تضمین پایداری شبکه، برای تحقق اهداف توسعه شهری و استفاده بهینه از هوش مصنوعی در تهران امری اجتنابناپذیر است.
حسین خوشرفتار منفرد میافزاید: تبعات قطع اینترنت بر هوش مصنوعی را میتوان به دو قسمت تقسیم کرد. قسمت نخست؛ بخش استفادههای روزمره و عادی از ابزارهای هوش مصنوعی و قسمت دوم؛ بحث توسعه هوش مصنوعی است که در وقایع اخیر هر دو بخش مختل شد. در بخش نخست؛ یعنی استفادههای عمومی از هوش مصنوعی، بسیاری از مردم؛ اعم از افراد متخصص و غیر متخصص و از اقشار مختلف ابزارهای هوش مصنوعی را در امور مختلف کار و زندگی خود استفاده میکنند تا بتوانند کارهای روزمره خود؛ اعم از تولیدات، کارهای اداری و شخصی خود را با استفاده از هوش مصنوعی انجام دهند و با توجه به اینکه بیشتر سرویسهای مهم و به روز هوش مصنوعی در خارج از کشور است، با قطع شدن دسترسی به اینترنت همه سرویسها مختل میشود. البته یک سری سرویسدهندگان داخلی هستند که میکوشند بخشی از این سرویسها را در کشور ارائه دهند؛ اما با توجه به اینکه سرویسهای مورد نظر؛ از چت جیپیتی گرفته تا جمنای و... تحریمی هستند، دسترسی به آنها در حالت عادی نیز دشوار میشود و با استفاده از برخی ابزارها باید تحریم را دور زد. به طور مثال یکسری از سرویسها بهعنوان پروکسی عمل میکنند و همان سرویس خارجی را از داخل ارائه میدهند تا استفاده از آنها برای کاربران راحتتر شود؛ اما با توجه به قطع اینترنت، همین سرویسدهندگان داخلی نیز دچار اختلال جدی شدند و نتوانستند سرویسهای پروکسی را به صورت مطلوب ارائه دهند.
شهر به معنای واقعی الکترونیک نداریم
وی در پاسخ به این پرسش که شهر هوشمند یا الکترونیک در شرایط بحرانی همچون جنگ ۱۲ روزه و وقایع اخیر چه خدماتی را میتوانست به مردم ارائه دهد، اظهار میکند: ما در هیچ یک از استانهای کشور شهری به معنای واقعی الکترونیک نداریم. در سالهای اخیر این موضوع به اشکال مختلف مطرح بوده که جایی را داشته باشیم تا ارائه خدمات همیشه برقرار باشد و بتوانیم حوزههای مرتبط با فناوری را پوشش دهیم؛ اما متأسفانه به دلایل گوناگون تاکنون این مهم تحقق نیافته است. البته احتمال دارد بتوانیم شرایط مشابهی را در پارکهای علم و فناوری و یا مراکز پژوهشی فراهم کنیم؛ اما بودن جایی که اطمینان حاصل کنیم همیشه امکان ارائه خدمات را داشته باشد، بسیار حائز اهمیت است؛ چرا که میتواند به توسعهدهندگان و افراد متخصص در این حوزه کمک کند تا همواره امکان توسعه زیرساختها را داشته باشند.
خوشرفتار تصریح میکند: امنیت ملی اولویت نخست کشور به شمار میآید و در برخی مواقع لازم است به خاطر مسائل امنیتی محدودیتهایی ایجاد شود؛ اما نمیتوان این موضوع را نادیده گرفت که این محدودیتها و قطعیها موجب نداشتن امنیت شغلی و دلسردی عدهای از افراد حرفهای فعال در این حوزه میشود. البته در برخی مواقع ایجاد این محدودیتها لازم است؛ اما باید از قبل تمهیداتی برای آن اندیشیده میشد تا این قبیل افراد بتوانند به اینترنت جهانی در راستای اهداف توسعهای دسترسی داشته باشند.
تسلطی روی جریان دادهای نداریم
این متخصص نرمافزار و امنیت شبکه میگوید: با توجه به اینکه بیشتر دادههای داخلی کشور در بسترها یا سکوهای خارجی در حال چرخش است، تسلطی روی جریان دادهای نداریم. بسیاری از مردم ما در شبکههای غیر ایرانی از جمله اینستاگرام، تلگرام و... حضور دارند و با توجه به اینکه ما نمیتوانیم تسلطی روی گردش داده در این سکوها داشته باشیم، معمولاً وقتی مسئله امنیتی پیش میآید، تنها راه بستن، نه تنها سکوهای مذکور؛ بلکه بستن کل اینترنت است و به نظر میرسد ریشه این مسئله جای دیگری است؛ یعنی آن روزی که باید، نتوانستیم برنامهریزی کنیم و تمهیداتی را بیندیشیم تا سکوهای داخلی بتوانند حضور کاربران ایرانی در فضای مجازی را تأمین کنند و امروز ما آسیبهای این کمبود را تجربه کردیم.
مهندس خوشرفتار منفرد ادامه میدهد: ما در «وب۲» -در واقع آغاز وب۲ از جایی بود که تعامل سایتها با کاربران خود از کامنت گذاشتن و لایک شروع شد تا رسید به بحث سکوهای اینترنتی و شبکههای اجتماعی و پیامرسانها و اکنون در «وب۳» هستیم که از ۱۲ عنصر تشکیل شده و مهمترین آنها بلاکچین و هوشمصنوعی است- که موضوع سکوهای اینترنتی جدی شد، نتوانستیم اجتماعی از کاربران ایرانی را ایجاد کنیم و این اجتماع در سکوهای خارجی به وجود آمد که در نهایت امروز مجبوریم برای کنترل آن از ابزارهای سلبی قطع اینترنت استفاده کنیم.
چرا شهروندان باید برای استفاده از هوش مصنوعی هزینه پرداخت کنند؟
وی در پاسخ به این پرسش که با توجه به اینکه هوش مصنوعی یکی از زیرساختهای توسعه دانش و شهر الکترونیک است، چرا شهروندان ما برای استفاده از آن باید هزینه بپردازند و این فروش تکنولوژی چه تبعاتی دارد، میگوید: واقعیت این بوده که هوش مصنوعی مبتنی بر زیرساخت و سختافزارهای بسیار گرانقیمت است به طوری که هم توسعه و تولید مدلهای هوش مصنوعی و هم استفاده از آنها متکی به سختافزارهایی است که هم هزینه خرید و هم هزینه نگهداری و استقرار آنها بسیار گرانقیمت خواهد بود. بنابراین سرویسهای هوش مصنوعی، سرویسهای گرانقیمتی هستند. برخی از دولتها برای تسهیل استفاده از هوش مصنوعی گرنتهایی را در نظر میگیرند و یا بعضی از امکانات را برای شهروندانشان ایجاد میکنند. به عنوان نمونه امارات با شرکت اوپناِیآی -یک شرکت آمریکایی در زمینه هوش مصنوعی است و مالک چت جیپیتی- مذاکره و سرویس این چت را برای شهروندان خود رایگان کرده تا آنها بتوانند از سرویس هوش مصنوعی به صورت رایگان استفاده کنند. در حقیقت دولت هزینه آن را پرداخت میکند؛ اما به صورت کلی سرویسهای هوش مصنوعی، بسیار گرانقیمت هستند؛ گرانقیمتتر از سرویسهایی که قبلاً سابقه استفاده از آنها را داشتیم یا آنها را میشناختیم و در بیشتر کشورها معمولاً این هزینه را افراد یا سازمانها پرداخت میکنند تا دسترسی را برای آنها به وجود آورند؛ اما به صورت کلی چون خرید این سرویسها از خارج کشور و با دلار انجام میشود، برای ما هزینه سنگینتری دارد. به طور مثال یک اشتراک ماهانه چت جیپیتی برای ما ۲۰ دلار تمام میشود. به همین دلیل استفاده از هوش مصنوعی برای افراد و عوام گران است.
ضرورت توسعه زیرساخت
این متخصص امنیت شبکه میافزاید: در شرایط فعلی کشور بحث توسعه زیرساخت و تسهیل شرایطی که شرکتهای خصوصی بتوانند زیرساختها را وارد کنند و سرویس دهند، بسیار حائز اهمیت است. اکنون فارغ از قطع اینترنت و موضوع تحریمها، اگر بخواهیم در مسیر فناوری حرکت کنیم، نیازمند زیرساختهای جدی هستیم؛ زیرساختی که در حال حاضر در استانهای مختلف نه فقط تهران برای توسعه جدی هوش مصنوعی وجود دارد، بسیار کم محسوب میشود و ما نیازمند حرکتی جدی و حساب شده برای ارتقای زیرساختهای این حوزه هستیم. اگرچه برخی نهادها مانند معاونت علمی ریاستجمهوری اقدامهایی برای این حوزه داشتهاند؛ اما با توجه به اینکه رویکرد تجاری نیست و نمیتواند با بازار انطباق پیدا کند، احتمالاً قادر نیست در توسعه هوش مصنوعی در کشور تأثیرگذاری عمیقی داشته باشد.
نظر شما