موضوع تعریف کاربری مناسب برای بناهای تاریخی و همچنین پیامدهای کاربریهای نادرست از جمله چالشهای مهم حوزه میراث فرهنگی به ویژه در خراسان رضوی محسوب میشود که سالانه میزبان جمعیت زائر و مسافر است و با توجه به اهمیت جایگاه این آثار نباید بیتفاوت از کنار آن گذشت.
به صورت کلی بناهای تاریخی، افزون بر ارزش هویتی و فرهنگی، بخشی از حافظه جمعی شهرها محسوب میشوند و چگونگی مواجهه با آنها، نشاندهنده رویکرد یک جامعه نسبت به گذشته و توسعه آینده است. در سالهای اخیر، همزمان با رشد شهرنشینی و افزایش فشارهای اقتصادی، موضوع تعریف کاربری جدید برای این بناها بیش از پیش مطرح شد و در چنین شرایطی، بررسی ابعاد مختلف تغییر کاربری و الزامات آن اهمیت ویژهای دارد.
از حفاظت اصالت تا احیای خلاقانه
در همین راستا معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی در گفتوگو با خبرنگار ما اظهارکرد: ما در مواجهه با بناهای تاریخی معمولاً دو رویکرد کلی داریم که شامل یک رویکرد محافظهکارانه و باستانشناسانه و یک رویکرد خلاقانه است و اینکه کدام رویکرد انتخاب شود، کاملاً به نوع اثر بستگی دارد.
احسان زهرهوندی گفت: در سایتهای تاریخی و محوطههای باستانی معمولاً رویکرد موزهای در پیش گرفته میشود؛ یعنی ما در یک سایت باستانی تداخل جدی انجام نمیدهیم و بیشتر آن را به یک سایت بازدید تبدیل میکنیم؛ اما در بناهایی که از نظر کالبدی سالم هستند، رویکرد متفاوتی وجود دارد؛ یعنی در بنایی که چارچوبش سالم است و امکان استفاده دارد، ترجیح ما این است که کاربری در آن تعریف شود؛ زیرا فعالیت میتواند به تداوم زمانی اثر کمک کند و به اصطلاح روح را به کالبد بنا بدمد و حضور مستمر و استفاده کنترل شده موجب رسیدگی و نگهداری مداوم میشود و از فرسایش طبیعی جلوگیری میکند. وی در تکمیل توضیحات خود به موضوع تبدیل کاروانسراها یا خانههای تاریخی به اقامتگاه، هتل یا کافیشاپ اشاره کرد و افزود: کاروانسرا در گذشته محل اقامت مسافران بوده و امروز اگر به هتل یا اقامتگاه تبدیل شود، در واقع کاربری مشابهی دریافت کرده و هر کاربری جدید باید با ماهیت بنا سنخیت داشته باشد و حس مکان را حفظ کند. به طور کلی کاربری باید به گونهای باشد که هم به تداوم زندگی اثر کمک کند و هم برای کسی که از آن نگهداری میکند، بازدهی اقتصادی داشته باشد.
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی با تأکید بر اینکه برخی از بناها قابلیت تغییر کاربری را ندارند، توضیح داد: مسجد پس از مرمت باید همان کاربری مذهبی خود را حفظ کند یا بازار باید همان عملکرد اقتصادی خود را داشته باشد. در این موارد تغییر ماهیت بنا ممکن نیست و باید ذات عملکردی آن حفظ شود.
زهرهوندی در پاسخ به این پرسش که آیا در حال حاضر نمونهای از کاربری غلط وجود دارد، تشریح کرد: ما سعی میکنیم کاربری غلط نداشته باشیم و هر تغییری باید از مسیر قانونی عبور کند؛ یعنی ابتدا طرح تهیه شده و سپس در شورای فنی مورد بررسی قرار میگیرد و پس از آن به وزارتخانه ارسال میشود. با این حال ممکن است در مواردی بهرهبرداریهایی صورت گرفته باشد که همه استانداردها در آن رعایت نشده است.
بدون نظارت، تغییر کاربری آسیبزاست
وی در پاسخ به پرسش خبرنگار ما درباره تبدیل برخی خانههای تاریخی مشهد به کافیشاپ و افزایش رفت و آمدها و تأثیری که این بار جمعیتی بر بنا میگذارد، گفت: رفت و آمد زیاد میتواند در بلندمدت آسیبزا باشد. بنابراین مدیریت گردشگری بسیار مهم است. در هر بنای تاریخی باید ظرفیت حضور همزمان افراد مشخص شود و گردشگری مسئولانه باشد. اگر مدیریت به درستی صورت بگیرد، حضور افراد حتی میتواند مانع فرسایش طبیعی شود؛ زیرا رسیدگی و نظارت مستمر برقرار خواهد بود. باید تأکید کرد برای همه این بناها ناظر داریم و بازدیدهای دورهای انجام میشود تا اگر اشکالی وجود داشته باشد، بررسی و پیگیری شود.
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی با اشاره به تهدید ساخت و سازهای شهری اظهار کرد: در برخی نقاط مانند خیابان نواب صفوی بناهایی را از دست دادهایم و به جای آنها هتل یا مجموعه تجاری ساخته شده و در این جریان سود اقتصادی ساخت و ساز، افزایش قیمت املاک و درآمدهای ناشی از صدور پروانه نقش اساسی دارد. وقتی به مالک میگوییم ملک را نگه دارد، باید راهکار هم بدهیم. یکی از راهکارها تعریف فعالیت اقتصادی متناسب با بناست که میتواند جلو تخریب بنا را بگیرد. در قوانین مربوط به مرمت بناهای تاریخی، مشوقهایی مانند تخفیف در عوارض، مالیات و برخی هزینههای خدماتی پیشبینی شده و وجود این امتیازات برای ترغیب مالکان و ذینفعان به حفاظت از بناها ضروری است و مشارکت جامعه محلی نقش مهمی در موفقیت این روند دارد.
زهرهوندی گفت: مدیریت گردشگری، آموزش و فرهنگسازی بسیار مهم است. مردم باید خودشان نگهدارنده میراث باشند و دولت بیشتر نقش سیاستگذار را بر عهده بگیرد. اگر تغییر کاربری بر اساس اصول و قوانین انجام شود، میتواند به معرفی بهتر میراث فرهنگی و تداوم حیات آن کمک کند؛ اما بدون مدیریت و نظارت، ممکن است به آسیب منجر شود.
ضرورت تفکیک بناهای ثبت ملی از بناهای واجد ارزش
در همین زمینه، رئیس هیئت مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان توضیح داد: ما با دو دسته بنا مواجه هستیم؛ یکی بناهای ثبت ملی و دیگری بناهای واجد ارزش که سطح محدودیتها و حساسیتها در این دو کاملاً متفاوت است. در بنای ثبت ملی حتی اگر بخواهید یک آجر را جابهجا کنید، باید نظر کارشناس میراث را بگیرید؛ اما در بناهای واجد ارزش، ملاحظات وجود دارد؛ ولی سختگیری به آن شدت نیست؛ به عنوان مثال در یک بنای ثبت ملی حتی نوع آجر و مصالح بندکشی اهمیت دارد در حالی که در بناهای واجد ارزش این سطح از جزئیات الزامآور نیست و کاربریهایی که امروز برای این بناها تعریف میشود، اغلب اقامتی، مسکونی یا تجاری سطح پایین مثل کافیشاپ، کتابخانه یا فضاهای تفریحی محدود است که همه این کاربریها یکسان نیستند و میزان استهلاک آنها تفاوت دارد.
تخریب با استهلاک تفاوت دارد
رضا سلیمان نوری در تشریح اثر کاربریهای پرتردد عنوان کرد: ما باید میان تخریب و استهلاک تفاوت قائل شویم. تخریب یعنی نابودی عمدی؛ اما استهلاک به معنای فرسایش تدریجی بر اثر استفاده زیاد است. خانهای که در گذشته روزی چند بار درِ آن باز و بسته میشد، وقتی تبدیل به کافیشاپ میشود ممکن است دهها یا حتی صدها بار در روز باز و بسته شود. این تفاوت در حجم استفاده، بیشک میزان استهلاک را بالا میبرد. در خانههای ثبت ملی تا جایی که امکان دارد، باید کاربری قدیم حفظ شود. اگر مسکونی بوده، بهتر است مسکونی بماند و در صورت تغییر کاربری نیز باید حجم بهرهبرداری محدود باشد؛ به طور مثال اگر قرار است اقامتی شود، باید اقامت محدود و کنترل شده باشد، نه اینکه به کاربری پرتردد تبدیل شود.
نقش مالکیت در کیفیت نگهداری
وی به تفاوت میان مالک اصلی و بهرهبردار کوتاهمدت اشاره کرد و گفت: وقتی مالک از خاندان صاحب بنا باشد، معمولاً حساسیت بیشتری برای حفظ آن دارد؛ اما بهرهبرداری که برای کوتاهمدت اجاره کرده، انگیزهای در راستای سرمایهگذاری بلندمدت ندارد و این مسئله به طور مستقیم بر میزان رسیدگی و کیفیت نگهداری تأثیر میگذارد. یکی از اشتباههایی که گاهی انجام میشود، واگذاری کوتاهمدت خانههای تاریخی است و اگر واگذاری صورت میگیرد، باید بیش از پنج سال باشد. در حال حاضر تجربه واگذاری یک ساله بنا در مشهد وجود دارد که میتوان از این نظر بنا را مورد بررسی قرار داد.
این پژوهشگر با اشاره به ظرفیت اقامتی مشهد پیشنهاد داد: مشهد شهر هتلهاست و پیشنهاد من این است هر هتل جدیدی که مجوز میگیرد، موظف شود یک خانه تاریخی را احیا کند و به عنوان فضای ویآیپی در اختیار میهمانان خاص قرار دهد. این مدل موجب کاهش رفت و آمد عمومی، حفظ بنا و ایجاد بهرهبرداری اقتصادی همزمان میشود.
نبود برنامه نظاممند برای حفاظت
سلیمان نوری با انتقاد از نبود برنامه جامع در این حوزه اظهار کرد: مشکل بزرگ ما این است که برنامه نظاممندی برای حفظ بناهای تاریخی نداریم در حالی که در شهرهایی مانند کاشان و کیش الگوهای مشخصتری در این زمینه اجرا شده؛ اما هنوز یکی از چالشهای جدی ما در مشهد، نبود آمار واحد از خانههای تاریخی است؛ به طور مثال در مورد تعداد خانههای تاریخی مشهد، روایتهای متفاوتی وجود دارد؛ میراث فرهنگی عدد ۲۵۰ و شهرداری ۴۵۰ را به عنوان خانه تاریخی آمار میدهند و این چندگانگی آماری موجب سردرگمی سرمایهگذاران و حتی امکان دور زدن قانون را فراهم میکند.
ضرورت احیای انجمن میراث فرهنگی شهرستان
وی تأکید کرد: باید انجمن میراث فرهنگی شهرستان دوباره فعال شود. در این انجمن نمایندگان میراث، شهرداری، اوقاف، فرمانداری و فعالان حقیقی و حقوقی حضور داشتند؛ اما اکنون چهار سال است که دیگر خبری از برگزاری این جلسات نیست. باید گفت تصمیمگیری مشترک و یکصدایی نهادی میتواند از چندگانگی و سوءاستفاده جلوگیری کند. هماهنگی میان دستگاهها، شفافسازی آمار و تعیین تکلیف دقیق بناهای ثبت ملی و واجد ارزش، نخستین گام در مدیریت صحیح کاربریهاست و اگر قرار است تغییر کاربری انجام شود، باید مبتنی بر شناخت دقیق ارزش بنا، مدت واگذاری مناسب، نظارت مؤثر و برنامهریزی منسجم باشد. در غیر این صورت استهلاک تدریجی میتواند به تهدیدی جدی برای میراث تاریخی ما تبدیل شود.
تغییر کاربری بناهای تاریخی، میان احیا و استهلاک تدریجی
برایند دیدگاههای مطرح شده نشان میدهد تغییر کاربری بناهای تاریخی فرایندی چند بُعدی است که نیاز به توازن میان حفاظت، بهرهبرداری اقتصادی و مدیریت تخصصی دارد. انتخاب رویکرد متناسب با نوع بنا، سنخیت کاربری جدید با ماهیت اثر، کنترل میزان بهرهبرداری، نظارت مستمر و تعیین تکلیف دقیق وضعیت حقوقی و ثبتی بناها، از جمله عواملی هستند که میتوانند این مسیر را به سمت احیا هدایت کنند؛ اما در مقابل، نبود برنامه نظاممند، چندگانگی آماری، واگذاریهای کوتاهمدت و کاربریهای پرتردد بدون مدیریت، زمینه استهلاک تدریجی بنا را فراهم میکنند. بنابراین آینده بناهای تاریخی استان بیش از آنکه به اصل تغییر کاربری وابسته باشد، به کیفیت تصمیمگیری و هماهنگی نهادی در اجرای آن گره خورده است.
نظر شما