وزیر آموزش و پرورش از اصلاح اساسنامه نهضت سوادآموزی و ارسال آن به دولت خبر داده و گفته است: اساسنامه این مجموعه پس از بازنگری، بار دیگر برای طی مراحل قانونی به دولت ارسال خواهد شد تا زمینه فعالیت مؤثرتر آن فراهم شود.به گفته علیرضا کاظمی، با این اقدام قرار است نهضت سوادآموزی ضمن حفظ سرمایه‌ها و تجربیات ارزشمند گذشته، با ساختاری روزآمد، محتوایی متناسب با اقتضائات نسل جدید و بهره‌گیری از همه ظرفیت‌های فرهنگی و مردمی، مأموریت خود را با اثربخشی بیشتری دنبال کند.

از انحلال تا اصلاح

اصلاح اساسنامه نهضت سوادآموزی در حالی به سرانجام خود نزدیک می‌شود که ۲۵ مرداد ۱۴۰۲ احمد نادری، عضو کمیسیون تلفیق لایحه برنامه هفتم توسعه در مجلس یازدهم از مصوبه این کمیسیون برای انحلال این سازمان گفته بود.
او با اشاره به وجود بازماندگان از تحصیل پس از شیوع کرونا اظهار کرده بود قرار است مأموریت‌های نهضت سوادآموزی به معاونت آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش داده شود.با این‌حال، چند روز پس از این اظهارات؛ جبار کوچکی‌نژاد، عضو کمیسیون تلفیق برنامه هفتم توسعه در ارتباط تلفنی با یک برنامه تلویزیونی، انحلال این مجموعه را تکذیب کرد و گفت: ما اعلام نکردیم نهضت سوادآموزی منحل می‌شود؛ بلکه گفتیم مأموریت آن تغییر پیدا می‌کند و از توانمندی معلمان ابتدایی بهره می‌گیرند.کوچکی‌نژاد درباره تصمیم اعضای کمیسیون تلفیق نیز توضیح داد: دوستان به این نتیجه رسیدند نهضت سوادآموزی با همان مأموریتی که دارد و از طریق کمک آموزشیاران و نیز معلمان ابتدایی در آموزش ابتدایی ادغام شود. درواقع علاوه بر آموزشیاران، معلمان ابتدایی در خارج از ساعت اداره و با دریافت حق‌التدریس و حق‌الزحمه در روستاها کار کنند. حتی شاید در برخی شرایط، معلمان متوسطه هم به نهضت کمک کنند چراکه طبق این مصوبه ما کل آموزش و پرورش را درگیر نهضت می‌کنیم.
بسیاری از شهرستان‌ها و استان‌های کشور از نظر بی‌سوادی سبز شده‌اند و در این استان‌ها و شهرستان‌ها دیگر بی‌سوادی وجود ندارد. ما با گذر زمان باید تغییراتی در نهضت بدهیم.دو ماه پس از تکذیب خبر انحلال نهضت سوادآموزی، نمایندگان مجلس در جلسه علنی ۲۸ آبان ۱۴۰۲، وزارت آموزش و پرورش را مکلف کردند اساسنامه سوم خرداد ۱۳۶۳ نهضت سوادآموزی را با اهدافی همچون ریشه‌کنی کامل بی‌سوادی مطلق، توسعه و تعمیق سواد در راستای ارتقای سواد عمومی جامعه مبتنی بر مفاهیم جدید و آموزش مستمر همگانی مورد بازنگری قرار داده و در مدت ۶ماه پس از لازم‌الاجرا شدن این قانون اقدام قانونی لازم را انجام دهد؛ تکلیفی که گویا حالا قرار است با تأخیری بیش از دو سال به سرانجام برسد.

پیامدهای تغییر اساسنامه چیست؟

مسئولان آموزش و پرورش می‌گویند تغییر ساختار نهضت از حدود ٢۸ سال پیش موردبحث و مناقشه بوده و هر بار با ادبیات و اشکال مختلف مطرح‌شده است، اما تغییر اساسنامه سازمان با اهدافی متفاوت انجام می‌شود. بازنگری در اساسنامه نهضت سوادآموزی سه هدف اصلی را دنبال می‌کند؛ ریشه‌کنی بی‌سوادی مطلق، توسعه و تعمیق سواد و ارتقای سواد عمومی جامعه مبتنی بر مفاهیم نوین ازجمله سواد رسانه‌ای، سواد دیجیتال، سواد مالی و مهارت‌های فردی و اجتماعی‌.
رسول جمشیدی، معاون وقت توسعه مدیریت و پشتیبانی سازمان نهضت سوادآموزی پیش از این به ایسنا گفته بود: تکلیف این است که براساس اساسنامه، تمام افراد بی‌سواد بالای ۱۰ سال، بازمانده از تحصیل، روستایی و عشایری آموزش ببینند و موضوع صرفاً خواندن و نوشتن نیست بلکه آموزش کم‌سوادان نیز دنبال می‌شود.علی سعیدی، سرپرست سازمان نهضت سوادآموزی هم به‌تازگی عنوان کرده است: در افق جدید، نهضت سوادآموزی باید مسیر خود را در راستای آموزش‌های کاربردی و توسعه توانمندی‌های انسانی به‌گونه‌ای تعریف کند که بتواند حضوری مؤثر در زندگی فردی و اجتماعی مردم ایجاد کند.مدیرکل پیشین حوزه ریاست سازمان نهضت سوادآموزی نیز درزمینه اهداف تغییر در وظایف جدید این سازمان به قدس می‌گوید: رسالت نهضت، از همان گام نخست از سال ۵۸ تاکنون، آموزش پایه یا همان سطح خواندن، نوشتن، حساب کردن و روخوانی قرآن کریم برای افراد بالای ۱۰ سال بود، اما با مصوبه مجلس و در گام دوم نهضت سوادآموزی، توسعه و تعمیق سواد مدنظر است. یعنی سوادآموزی دیگر محدود به آموزش پایه نیست بلکه گسترش سواد و رسیدن به قله دانایی نیز مورد توجه است. محمدامین مظلوم خداشهری با اشاره به اینکه اساسنامه نهضت سوادآموزی طبق اهدافی که مجلس تعیین کرده، اصلاح و تدوین می‌شود، می‌افزاید: برای مثال یک بازتعریف از سواد انجام می‌شود، به‌طوری که آموزش در نهضت از آموزش پایه به آموزش همگانی، دائم و مادام‌العمر تبدیل خواهد شد. چون اکنون دنیا در تعریف چهارم از سواد است، یعنی پس از تعریف نخست از سواد که توانایی خواندن و نوشتن بود، دانستن یک زبان دیگر به عنوان تعریف دوم از سواد مطرح شد. پس از آن، کار با رایانه در تعریف سواد ذکر شد. حالا هم تعریف سواد این است که فرد با دانسته‌هایش بتواند در محیط اطرافش تغییر ایجاد کند. این درحالی است که ما هنوز نتوانسته‌ایم تعریف تازه‌ای از سواد در کشور داشته باشیم.وی مشارکتی و مردمی بودن را رویکرد اصلی سازمان در گام دوم نهضت سوادآموزی عنوان می‌کند و می‌گوید: با اساسنامه جدید از قالب تصدی‌گری یا اجرائیات خارج می‌شویم و نقش تنظیم‌گری را در حوزه آموزش و پرورش غیررسمی ایفا می‌کنیم، به‌طوری که مثلاً هر شرکت، نهاد، سازمان و دستگاهی که در کشور فعالیت دارد باید در کنار آن یک افزونه آموزشی هم برای مردم ایران داشته باشد.
بی‌شک با تدوین و تصویب اساسنامه جدید نهضت سوادآموزی زمینه برای توسعه و تعمیق آموزش در افرادی که به هر دلیلی از آموزش رسمی جا مانده‌اند، فراهم می‌شود. درواقع پس از این شاهد یک تحول در حوزه آموزش و پرورش غیررسمی خواهیم بود، چون سراغ سوادهای جدید خواهیم رفت.به گفته مسئولان سازمان نهضت سوادآموزی، براساس مأموریت‌های جدید، ۴۰ محور آموزشی تازه در دستورکار این سازمان قرار گرفته و محتوای آموزشی در حوزه‌هایی مانند مهارت‌های زندگی و آپارتمان‌نشینی در حال تدوین است که قرار است در قالب نظام آموزش بزرگسالان ارائه شود و سوادآموزی به‌عنوان یک «مسئولیت اجتماعی» مورد توجه همه بخش‌ها قرار گیرد.

اما و اگرها از نگاه منتقدان

به نظر می‌رسد با وجود ضرورت تغییر نگاه در مأموریت سوادآموزی در کشور، هنوز چند چالش جدی برای تغییر در اهداف و برنامه‌های این سازمان وجود دارد.
محدودیت منابع مالی یکی از مهم‌ترین نقاط ضعف نهضت سوادآموزی است؛ چنان‌که به گفته عبدالرضا فولادوند، رئیس مرکز ارزشیابی و تضمین کیفیت نظام آموزش و پرورش، بودجه فعلی این مجموعه کمتر از ۵۰۰ میلیارد تومان است که در شرایط اقتصادی کنونی پاسخگوی نیازهای آن نیست و به کاهش حقوق کارکنان، تأخیر در پرداخت حق‌التدریس و اختلال در فعالیت‌های جاری منجر شده است.
علاوه بر کمبود منابع مالی، نهضت سوادآموزی با موانع ساختاری دیگری همچون کمبود نیروی انسانی مجرب نیز روبه‌رو است.
محمد مهدی‌زاده، معاون اسبق امور آموزشی سازمان نهضت سوادآموزی در خصوص ضرورت تغییر در اساسنامه این سازمان معتقد است: از نظر من اساسنامه مشکلی ندارد، اما بخش‌های زیادی از آن اجرا نمی‌شود. اگر مشکلی وجود دارد، دلیلش اجرانشدن بخش زیادی از اساسنامه و کنارگذاشتن آن است. به‌عنوان‌مثال ما طبق اساسنامه می‌توانیم آموزشیار جذب و برای آنان دوره برگزار کنیم اما هم‌اکنون اجازه جذب و آموزش نداریم. بیش از ۱۷ سال است که دوره کارآموزی در نهضت سوادآموزی وجود ندارد. ما برپایه اساسنامه مستقل بودیم اما چند سالی است که این استقلال و حتی نظارت وجود ندارد.امان قلیج شادمهر، عضو کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس یازدهم هم اعتقاد دارد بازنگری در اساسنامه این سازمان عملاً تأثیر چندان مثبتی در ریشه‌کنی بی‌سوادی و همچنین توسعه و تعمیق باسوادی در جامعه نخواهد داشت.
وی به قدس می‌گوید: برای تحقق این اهداف، اساسنامه موجود هم کفایت می‌کند البته به شرط اینکه سازمان حمایت و تقویت شود؛ در غیر این‌صورت اگر برای آموزش مردم سرمایه‌گذاری نشود با تغییر اساسنامه هم آمار بی‌سوادی مطلق سال به سال بیشتر می‌شود و حتی به ۱۰ میلیون نفر هم می‌رسد.