به گزارش خبرنگار قدس، تحولات ماههای اخیر نشان میدهد آسیای میانه به یکی از مهمترین میدانهای رقابت اقتصادی کشورهای منطقه تبدیل شده است. بازاری که تا چند سال پیش بیشتر از منظر اشتراکات تاریخی و فرهنگی مورد توجه قرار میگرفت، امروز به دلیل موقعیت ترانزیتی، دسترسی به بازارهای روسیه و اتحادیه کشورهای مستقل مشترکالمنافع (CIS)، ظرفیتهای معدنی، منابع انرژی و نیاز گسترده به واردات، به یکی از اهداف اصلی سیاستهای تجاری کشورهای منطقه تبدیل شده است.
در چنین فضایی، ایران تنها بازیگر این میدان نیست. ترکیه طی سالهای گذشته با سرمایهگذاری گسترده در حوزه خدمات فنی، صنایع غذایی و کالاهای مصرفی حضور خود را در آسیای میانه گسترش داده است. چین نیز با تکیه بر سرمایهگذاری در زیرساختها، معادن و پروژههای کلان، جایگاه تثبیتشدهای در اقتصاد کشورهای منطقه به دست آورده است. از سوی دیگر، کشورهایی مانند ازبکستان و قزاقستان نیز با توسعه کریدورهای حملونقل و افزایش صادرات، برای تصاحب سهم بیشتری از بازارهای پیرامونی رقابت میکنند.
همین رقابت فشرده سبب شده است دیپلماسی اقتصادی برای ایران دیگر یک انتخاب نباشد، بلکه ضرورتی راهبردی تلقی شود؛ ضرورتی که تنها با اعزام هیئتهای تجاری محقق نمیشود و نیازمند هماهنگی کامل میان دستگاه دیپلماسی، سازمانهای توسعه تجارت، سفارتخانهها و بخش خصوصی است.
حلقهای راهبردی در نقشه تجاری کشور
در میان کشورهای آسیای میانه، تاجیکستان جایگاهی متفاوت برای ایران دارد. اشتراکات زبانی، فرهنگی و تاریخی، این کشور را به یکی از نزدیکترین شرکای بالقوه ایران تبدیل کرده است؛ اما اهمیت تاجیکستان تنها به این پیوندهای تمدنی محدود نمیشود.
بر اساس آمار رسمی منتشرشده از سوی اداره خدمات گمرک تاجیکستان، حجم مبادلات تجاری دو کشور در سهماهه نخست سال ۲۰۲۶ میلادی به حدود ۱۲۰ میلیون دلار رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل، رشد ۵۰ درصدی را تجربه کرده است؛ افزایشی که همزمان با تلاش ایران برای تنوعبخشی به مسیرهای تجاری و کاهش آسیبپذیری اقتصاد کشور در شرایط منطقهای رخ داده است.
در همین حال، سازمان توسعه تجارت ایران نیز هدفگذاری بلندمدت برای افزایش مبادلات دو کشور تا یک میلیارد دلار در سال ۲۰۳۰ را دنبال میکند؛ هدفی که به گفته بابایی، مدیرکل دفتر آسیای میانه، قفقاز و روسیه این سازمان، تنها با توسعه سرمایهگذاری مشترک، تکمیل زنجیرههای ارزش، انتقال فناوری و حضور مشترک در بازارهای منطقهای قابل تحقق خواهد بود.
از نگاه کارشناسان، تاجیکستان تنها یک بازار ۱۰ میلیونی نیست؛ بلکه سکوی دسترسی ایران به بازارهای بزرگتر آسیای میانه، روسیه و کشورهای عضو CIS به شمار میرود؛ بازاری که همزمان مورد توجه رقبای منطقهای ایران نیز قرار گرفته است.
مأموریتی فراتر از یک سفر تجاری
در چنین شرایطی، اعزام هیئت اقتصادی ایران به تاجیکستان را باید بخشی از همین راهبرد ملی ارزیابی کرد. محمدحسین روشنک، عضو هیئترئیسه اتاق بازرگانی، در گفتوگو با خبرنگار قدس میگوید این سفر در چارچوب برنامه توسعه همکاریهای اقتصادی با کشورهای شرق و مصوبه «یکشنبههای اقتصادی» انجام شد؛ برنامهای که هدف آن، شناسایی بازارهای جدید، توسعه صادرات، تأمین بخشی از نیازهای وارداتی کشور از مسیرهای جایگزین و گسترش همکاریهای اقتصادی با همسایگان است.
به گفته وی، هیئت اقتصادی طی حدود سه روز و نیم حضور در تاجیکستان، دفتر اتاق مشترک ایران و تاجیکستان و دفتر اتاق بازرگانی خراسان رضوی را در دوشنبه افتتاح کرد و سپس در نشستهایی با رئیس اتاق بازرگانی تاجیکستان، مسئولان کمیسیون اقتصادی جمهوری اسلامی ایران، فعالان اقتصادی این کشور، تجار افغانستانی مقیم تاجیکستان و مسئولان مرکز تجاری ایران شرکت کرد.
روشنک معتقد است حضور تجار افغانستانی در این نشستها اهمیت ویژهای داشت، زیرا بخش قابل توجهی از صادرات ایران به تاجیکستان از طریق همین شبکه تجاری انجام میشود و تقویت ارتباط با آنان میتواند به توسعه تجارت منطقهای کمک کند.
در ادامه این مأموریت، مذاکرات درباره توسعه صادرات و واردات، راهاندازی پرواز مستقیم مشهد-دوشنبه، گسترش همکاریهای حملونقل، توسعه مناسبات صنعتی و سرمایهگذاری مشترک نیز در دستور کار قرار گرفت؛ موضوعاتی که از نگاه اعضای هیئت، تنها به روابط دوجانبه محدود نیست و میتواند جایگاه ایران را در شبکه تجارت آسیای میانه تقویت کند
نقشه راه ایران برای حضور پایدار در آسیای میانه
اگرچه در نگاه نخست، سفر هیئت اقتصادی ایران به تاجیکستان در قالب چند نشست تجاری و امضای تفاهمنامه قابل توصیف است، اما مرور محور مذاکرات نشان میدهد هدف این مأموریت، فراتر از توسعه مبادلات دوجانبه بوده است. از ایجاد زیرساختهای دائمی برای حضور بخش خصوصی ایران در تاجیکستان گرفته تا تعریف پروژههای مشترک سرمایهگذاری، تکمیل زنجیرههای ارزش و اتصال به بازارهای آسیای میانه، همگی بخشی از راهبردی است که فعالان اقتصادی آن را لازمه تثبیت جایگاه ایران در منطقه میدانند.
در همین چارچوب، افتتاح دفتر اتاق مشترک ایران و تاجیکستان در شهر دوشنبه، یکی از مهمترین برنامههای این سفر بود؛ دفتری که به گفته اعضای هیئت، میتواند نقش حلقه ارتباطی دائمی میان فعالان اقتصادی دو کشور را ایفا کرده و پیگیری توافقات را از سطح دیدارهای مقطعی فراتر ببرد.
به گفته محمدحسین روشنک، پس از افتتاح این دفتر، نشستهایی با رئیس اتاق بازرگانی تاجیکستان، کمیسیون اقتصادی جمهوری اسلامی ایران، فعالان اقتصادی تاجیکستان، تجار افغانستانی مقیم این کشور و مسئولان مرکز تجاری ایران برگزار شد؛ جلساتی که محور آن، شناسایی ظرفیتهای جدید برای توسعه صادرات، سرمایهگذاری و همکاریهای مشترک بود.
بازاری که تنها ۱۰ میلیون مصرفکننده ندارد
بررسیهای کارشناسان سازمان توسعه تجارت نیز نشان میدهد نباید تاجیکستان را صرفاً از منظر جمعیت حدود ۱۰ میلیونی آن ارزیابی کرد. محمدعلی امیرفخریان، رایزن بازرگانی جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستان، این کشور را «دروازه ورود ایران به بازارهای روسیه و آسیای مرکزی» توصیف میکند و معتقد است ترکیب رشد اقتصادی حدود ۸ درصدی، تورم پایین و وابستگی نزدیک به ۸۰ درصدی این کشور به واردات، فرصت کمنظیری برای حضور تولیدکنندگان ایرانی ایجاد کرده است.
به گفته وی، ایران در برخی صنایع از جمله کفش، چرم، مصالح ساختمانی، صنایع غذایی و تجهیزات پزشکی، در نقطهای قرار دارد که هم از نظر کیفیت نسبت به محصولات چینی برتری دارد و هم از نظر قیمت، قدرت رقابت با کالاهای ترکیهای را پیدا کرده است. به اعتقاد او، اگر این مزیت با برندسازی، ایجاد شبکه توزیع و حضور سازمانیافته در بازار تاجیکستان همراه شود، امکان افزایش سهم ایران از این بازار وجود خواهد داشت.
امیرفخریان همچنین بر ظرفیتهای سرمایهگذاری مشترک در حوزه صنایع معدنی، فرآوری طلا، صنایع انرژیبر، نساجی و استفاده از برق ارزان تاجیکستان تأکید دارد و معتقد است این همکاریها میتواند مسیر حضور محصولات ایرانی در بازارهای روسیه و کشورهای عضو CIS را نیز هموار کند. در نگاه سازمان توسعه تجارت، آینده روابط تهران و دوشنبه صرفاً در افزایش صادرات کالا خلاصه نمیشود.
بابایی، مدیرکل دفتر آسیای میانه، قفقاز و روسیه سازمان توسعه تجارت ایران، معتقد است هدفگذاری تجارت یک میلیارد دلاری میان دو کشور تا سال ۲۰۳۰ تنها زمانی محقق خواهد شد که الگوی همکاری از صادرات سنتی به سمت سرمایهگذاری مشترک، انتقال فناوری و تکمیل زنجیره ارزش حرکت کند.
به گفته وی، صنایع غذایی، دارویی، مصالح ساختمانی، نساجی، صنایع معدنی، انرژی و خدمات فنی و مهندسی از مهمترین حوزههایی هستند که میتوانند مبنای همکاریهای بلندمدت دو کشور قرار گیرند. او همچنین بر این باور است که پیوندهای تاریخی، فرهنگی و زبانی میان ایران و تاجیکستان، مزیتی است که کمتر کشوری در منطقه از آن برخوردار است و میتواند به توسعه همکاریهای اقتصادی شتاب بیشتری ببخشد.
از دیپلماسی زنان تا توسعه کریدورهای تجاری
برنامههای هیئت اقتصادی ایران تنها به مذاکرات رسمی میان اتاقهای بازرگانی محدود نشد. آذر کیانینژاد، رئیس کانون زنان بازرگان، از امضای تفاهمنامه همکاری با انجمن ملی زنان تاجیکستان خبر داد و گفت این توافق که حاصل حدود دو سال رایزنی بوده، زمینه همکاری در حوزههای آموزش، خدمات پزشکی، صنایع غذایی، سلامت، انتقال دانش فنی و مشارکت در ایجاد واحدهای تولیدی مشترک را فراهم میکند.
همزمان، بخش دیگری از اعضای هیئت، مذاکرات تخصصی خود را در حوزه حملونقل و ترانزیت دنبال کرد. محمد دانش، عضو اتاق بازرگانی خراسان رضوی، با اشاره به ادامه این مأموریت در ازبکستان گفت رایزنیهایی با مسئولان راهآهن، فعالان اقتصادی و مقامات این کشور با هدف توسعه ترانزیت منطقهای و انتقال بخشی از مسیرهای تجاری از طریق ایران انجام شد.
به گفته وی، ایجاد دفاتر کارگزاری ایرانی در بورس کالای ازبکستان، تشکیل کمیته مشترک تجاری و توسعه همکاری در حوزه صادرات تجهیزات پزشکی، دارو، محصولات پتروشیمی و فولاد و همچنین واردات فلزات و مواد اولیه، از مهمترین محورهای این مذاکرات بوده است.
مجموع این اقدامات نشان میدهد هیئت اقتصادی ایران، صرفاً با هدف افزایش صادرات کوتاهمدت به تاجیکستان اعزام نشده بود؛ بلکه تلاش داشت زمینه شکلگیری شبکهای از همکاریهای تجاری، سرمایهگذاری، ترانزیتی و حتی فرهنگی را در آسیای میانه ایجاد کند.
لزوم گره خوردن نقش سفارتخانهها با مأموریتهای اقتصادی
اما در حالی که روایت اعضای هیئت از دستاوردهای این سفر، تصویری از یک برنامه منسجم اقتصادی ارائه میدهد، در بخش دیگری از این روایت، موضوعی مطرح میشود که به باور برخی فعالان اقتصادی، میتواند بر اثربخشی چنین مأموریتهایی سایه بیندازد؛ میزان هماهنگی میان بخش خصوصی و دیپلماسی رسمی ایران در خارج از کشور. اگر دستاوردهای سفر هیئت اقتصادی ایران به تاجیکستان را کنار یکدیگر قرار دهیم، از افتتاح دفتر مشترک و توسعه مذاکرات تجاری گرفته تا رایزنی درباره سرمایهگذاری، حملونقل، ترانزیت و همکاریهای صنعتی، این پرسش مطرح میشود که برای به نتیجه رسیدن چنین مأموریتهایی، چه مؤلفهای بیش از همه اهمیت دارد؟ فعالان اقتصادی پاسخ روشنی به این سؤال دارند؛ هماهنگی.
به اعتقاد آنان، در شرایطی که کشورهای منطقه با سرعت در حال توسعه نفوذ اقتصادی خود هستند، موفقیت یک هیئت تجاری صرفاً به کیفیت مذاکرات بخش خصوصی وابسته نیست. سفارتخانهها، رایزنان اقتصادی، سازمان توسعه تجارت، وزارت امور خارجه و تشکلهای اقتصادی، هر یک بخشی از زنجیره دیپلماسی اقتصادی را تشکیل میدهند و هرگونه ناهماهنگی در این زنجیره میتواند از اثربخشی تلاشهای انجامشده بکاهد.
اتفاقاً تجربه کشورهای موفق منطقه نیز همین واقعیت را نشان میدهد. امروز سفارتخانهها در بسیاری از کشورها، تنها نمایندگی سیاسی نیستند؛ بلکه به مراکز فعال جذب سرمایه، توسعه صادرات، تسهیل مذاکرات و حمایت از بخش خصوصی تبدیل شدهاند.
بسیاری از فعالان اقتصادی، از جمله روشنک، معتقدند نقش سفارتخانههای ایران باید بیش از گذشته با مأموریتهای اقتصادی گره بخورد. او در همین زمینه تأکید میکند: سفارتخانههای ایران باید بیش از گذشته نقش سفارتخانههای اقتصادی را ایفا کرده و همراه بخش خصوصی باشند.
هدفگذاری تجارت یک میلیارد دلاری با تاجیکستان
اگر هدفگذاری تجارت یک میلیارد دلاری میان ایران و تاجیکستان، توسعه کریدورهای منطقهای، افزایش سرمایهگذاری مشترک و حضور مؤثرتر در بازار آسیای میانه، بهعنوان راهبرد رسمی کشور دنبال میشود، تحقق این اهداف نیازمند هماهنگی همه ارکان اجرایی است.
هیچ سفارتخانهای به تنهایی نمیتواند تجارت را توسعه دهد و هیچ هیئت بخش خصوصی نیز بدون همراهی ساختارهای رسمی، قادر به بهرهبرداری کامل از ظرفیتهای موجود نخواهد بود. در رقابت امروز منطقه، مزیت ایران تنها در اشتراکات تاریخی و فرهنگی یا توان تولیدی خلاصه نمیشود، بلکه در توانایی ایجاد همافزایی میان همه بازیگران دیپلماسی اقتصادی نیز تعریف میشود.
سفر هیئت اقتصادی ایران به تاجیکستان را میتوان از دو منظر ارزیابی کرد؛ نخست، دستاوردهایی که در حوزه توسعه روابط اقتصادی، ایجاد زیرساختهای همکاری و شناسایی فرصتهای جدید تجاری به همراه داشت و دوم، چالشهایی که از نگاه برخی اعضای هیئت، در مسیر هماهنگی میان بخش خصوصی و دستگاههای اجرایی وجود دارد.
واقعیت آن است که امروز رقابت اقتصادی در منطقه با شتابی بیش از گذشته دنبال میشود. کشورهایی مانند چین، ترکیه و ازبکستان با برنامهریزی منسجم، سرمایهگذاری هدفمند و حضور مستمر در بازارهای آسیای میانه، تلاش میکنند سهم بیشتری از تجارت منطقه را در اختیار بگیرند؛ بازاری که ایران نیز به واسطه پیوندهای تاریخی، فرهنگی و جغرافیایی، از مزیتهای قابل توجهی برای حضور در آن برخوردار است و افتتاح دفتر مشترک ایران و تاجیکستان، مذاکرات با فعالان اقتصادی، رایزنی برای توسعه ترانزیت، سرمایهگذاری، حملونقل، همکاریهای صنعتی و فرهنگی و شناسایی بازارهای جدید، نیز نشان میدهد ظرفیت توسعه روابط با همسایگان وجود دارد و بخش خصوصی نیز برای استفاده از این ظرفیتها آمادگی دارد.
خبرنگار؛ مهسا ناطقی
نظر شما