قبلاً هم درباره دستگاه‌های عجیب‌وغریب، رفتار حیوانات و ادعای فلان پژوهشگر که قرار بوده زلزله را از قبل بو بکشد زیاد شنیده‌ایم. آخر هر کدام هم دوباره به این نتیجه رسیده‌ایم که زلزله را، دست‌کم با دانش امروز، نمی‌شود پیشگویی کرد. برای همین، وقتی می‌شنویم گوشی‌های هوشمند از نیت زمین خبر دارند و قبل از اینکه زمین زیر پای آدم خالی شود، هشدار می‌دهند، طبیعی است که اول باورمان نشود. اما با ویدئوهایی که به‌تازگی منتشر شده، آدم به شک می‌افتد که نکند این بار، قصه واقعاً فرق می‌کند؟

پناه بگیرید

اواخر ژوئن ۲۰۲۶، وقتی زمین‌لرزه ۵/۷ ریشتری ونزوئلا را لرزاند، کنار تصاویر ساختمان‌های فروریخته، ویدئوهای دیگری هم دست‌به‌دست شد.
فیلم‌هایی از دوربین‌های مداربسته که نشان می‌داد چند ثانیه قبل از آنکه زمین زیر پای مردم بلرزد، روی صفحه گوشی یا تبلتشان پیامی ظاهر شده است: «زلزله در راه است، پناه بگیرید». یکی از این ویدئوها بیشتر از بقیه دیده شد. خانواده‌ای بی‌خبر از همه‌جا، نشسته‌اند پای تلویزیون و مسابقه جام جهانی را تماشا می‌کنند. ناگهان گوشی پدر و تبلت مادربزرگ تقریباً همزمان هشدار می‌دهند. همه از جا کنده می‌شوند؛ مادری که نوزادش را بغل گرفته، با عجله از خانه بیرون می‌دود و چند ثانیه بعد، ساختمان شروع می‌کند به لرزیدن. آن‌قدر شدید که دیگر کسی شک نمی‌کند هشدار، شوخی نبوده است.
گوگل بعدتر اعلام کرد بیش از ۴/۱۱ میلیون کاربر اندروید در ونزوئلا این هشدار را دریافت کرده‌اند. برای بعضی فقط چند ثانیه وقت مانده بود و برای بعضی دیگر نزدیک به دو دقیقه. شاید با خودتان بگویید چند ثانیه دردی را دوا نمی‌کند، اما آن‌هایی که زلزله را تجربه کرده‌اند خوب می‌دانند که زلزله با ساعت و دقیقه شوخی ندارد و اتفاقاً همان چند ثانیه، فرصت می‌دهد از کنار یک دیوار فاصله بگیری، شیر گاز را ببندی یا دست بچه‌ات را بگیری و از خانه بزنی بیرون. حالا با وجود این شواهد و قرائنی که گفتم ممکن است بالاخره کسی راه پیش‌بینی زلزله را پیدا کرده باشد؟ رک بگویم متأسفانه این بار هم تیرمان به سنگ خورده و اصل ماجرا از جای دیگری آب می‌خورد.

هشدار زودهنگام

زومیت در گزارشی که همین تازگی‌ها منتشر کرده می‌نویسد: آنچه روی گوشی‌های اندرویدی فعال است، سامانه پیش‌بینی زلزله نیست و سامانه «هشدار زودهنگام» است. این دو، زمین تا آسمان فرق دارند. این یعنی دانشمندان هنوز نمی‌توانند بگویند زلزله فردا ساعت ۳ بعدازظهر رخ می‌دهد، اما می‌توانند وقتی زلزله شروع شد، پیش از رسیدن موج‌های مخرب به شهرهای دورتر، خبرش را به مردم برسانند. البته راز این چند ثانیه را باید زیر زمین پیدا کرد. وقتی گسل می‌شکند، همه امواج زلزله با یک سرعت حرکت نمی‌کنند. اول موجی به نام P راه می‌افتد که سریع است، اما معمولاً خسارت زیادی به جا نمی‌گذارد. چند لحظه بعد، موج S از راه می‌رسد؛ موجی که ساختمان‌ها را ناخواسته می‌رقصاند و بیشتر ویرانی‌ها را رقم می‌زند. تمام هنر این فناوری، سوار شدن بر همین فاصله چندثانیه‌ای است. اما اینکه گوشی وسط این داستان چه کاره است را الان توضیح می‌دهم. ماجرا از این قرار است حسگری که هر روز بی‌سر و صدا صفحه گوشی را می‌چرخاند یا تعداد قدم‌هایتان را می‌شمارد، می‌تواند لرزش‌های غیرعادی زمین را هم تشخیص دهد. البته یک گوشی به تنهایی حریف تشخیص زلزله نیست. شاید از دست صاحبش افتاده باشد، شاید روی داشبورد ماشینی باشد که از دست‌انداز رد شده یا کسی با عجله آن را روی میز گذاشته باشد. یک گوشی، شاهد قابل اعتمادی نیست. اما هزار گوشی چطور؟ یا ۱۰۰ هزار گوشی؟ اینجا ماجرا تغییر می‌کند. وقتی هزاران گوشی در یک منطقه، تقریباً همزمان الگوی مشابهی از لرزش را ثبت می‌کنند، سرورهای گوگل کنار هم گذاشتن این تکه‌های پازل را شروع می‌کنند. اگر همه چیز به زلزله بخورد، محل تقریبی آن، بزرگی زمین‌لرزه و مسیر حرکت امواج محاسبه می‌شود و اگر هنوز زمانی برای واکنش باقی مانده باشد، هشدار برای میلیون‌ها نفر ارسال می‌شود. این هشدار قرار نیست مثل پیامک، میان شلوغی شبکه گیر کند. از مسیر دیگری به گوشی می‌رسد و اگر خطر جدی باشد، حتی حالت بی‌صدا هم حریفش نمی‌شود و گوشی با آژیر بلندی، صاحبش را خبر می‌کند که وقت فکر کردن نیست و هرچه زودتر خودت را نجات بده.

چالش اینترنت و تنظیمات گوشی

بنابراین این فناوری چوب جادویی ندارد و کسانی که درست کنار کانون زلزله هستند، معمولاً آن‌قدر به محل شکست گسل نزدیک‌اند که فاصله میان موج اول و موج مخرب، به اندازه یک چشم بر هم زدن است. در چنین شرایطی، سامانه هم فرصت چندانی برای هشدار ندارد. از آن طرف، سیستم هشدار زلزله، خیلی بدون اشتباه و خطا نبوده و سر ماجرای زلزله ویرانگر ترکیه، سال ۲۰۲۳، خیلی خوب نشان داد که سامانه گوگل در برآورد اولیه شدت زمین‌لرزه خطا داشته و خود شرکت هم بعداً الگوریتم‌هایش را اصلاح کرد. امروز این سامانه در حدود ۱۰۰ کشور فعال است و بیش از ۵/۲ میلیارد نفر به آن دسترسی دارند؛ ایران هم یکی از همین کشورهاست، هرچند کارکرد آن به اینترنت پایدار، فعال بودن موقعیت‌یاب و امکان ارسال سریع داده‌ها بستگی دارد و چون وضعیت اینترنت خیلی تعریفی ندارد ممکن است مانع عمل‌کردن این هشدار برای زمین‌لرزه‌های احتمالی در ایران شود. این را هم بگویم که هشدار زمین‌لرزه به طور پیش‌فرض روی گوشی‌ها و تبلت‌های اندروید فعال است. ولی اگر به هر دلیلی خاموش شده باشد، برای فعال‌کردنش به فهرست تنظیمات(settings) بروید، در بخش «ایمنی و شرایط اضطراری»(Safety & Emergency) یا در بخش «خدمات موقعیت»( Location Services)، هشدارهای زمین‌لرزه(earthquake alerts ) را پیدا کنید و مطمئن شوید که روشن است. شاید هنوز تا روزی که بشر بتواند زلزله را پیش از وقوع پیش‌بینی کند، راه درازی مانده باشد. اما تا آن روز، شاید این فناوری بتواند لااقل چند ثانیه از دل فاجعه برایمان قرض بگیرد.