دقیقاً مثل هفت یا هشت سال پیش که همه‌گیری ویروسی مثل کرونا فقط مخصوص فیلم‌های هالیوودی بود، حالا هم سروکله موجودی پیدا شده که اگر اسمش را بشنوید، بلافاصله یاد فیلم‌های آخرالزمانی، زامبی‌ها و... می‌افتید!
البته فعلاً قرار نیست کل دنیا را به تسخیر دربیاورد، اما دانشمندان می‌گویند، دور از جان، اگر راهش را به بدن باز کند؛ مستقیم و بی‌معطلی، راه مغز را پیش می‌گیرد و شروع می‌کند به جویدن آگاهانه‌ تمام سلول‌های خاکستری‌تان.

استاد پنهان‌کاری

زیستگاه این قاتل مغز فعلاً آب استخرها، دریاچه‌ها و... است. البته نه اینکه از همین امروز قید شنا و آب‌بازی را بزنید یا هر جا دریاچه‌ای دیدید، با سرعت دور بزنید. هدف فقط این است که اگر روزی اسمش به گوشتان خورد، بدانید با چه موجود عجیبی طرف هستید. یک اصلاحیه هم لازم است؛ این موجود ویروس نیست، بلکه «آمیب» است. موجودی تک‌سلولی که بیشتر به «آمیب مغزخوار» معروف شده. اگر از راه بینی وارد بدن شود و خودش را به مغز برساند، شروع می‌کند به تخریب بافت مغز و بیماری‌ای را رقم می‌زند که پزشکان اسم طولانی و ترسناکش را گذاشته‌اند «مننگوانسفالیت آمیبی اولیه»! خوشبختانه این بیماری به‌شدت نادر است. تا سال ۲۰۲۳، در سراسر دنیا کمتر از ۵۰۰ مورد ابتلا ثبت شده بود که متأسفانه حدود ۹۷درصد مبتلایان جان خود را از دست داده‌اند. یعنی احتمال اینکه با آن روبه‌رو شوید خیلی کم است، اما اگر به پستتان بخورد، با شما شوخی ندارد. بدبختی اصلی اینجاست که آمیب، استاد پنهان‌کاری است. در شروع کار، خودش را پشت نقاب یک سردرد ساده، تب یا تهوع پنهان می‌کند؛ چیزهایی که ممکن است آدم به حساب یک سرماخوردگی یا حتی آنفلوانزا بگذارد. اما اگر بیماری پیش برود، ناگهان گردن خشک می‌شود، گیجی و توهم از راه می‌رسد، تعادل به هم می‌خورد، تشنج شروع می‌شود و در موارد شدید، بیمار به کما می‌رود.
همین شباهت علائم اولیه با بیماری‌های معمولی‌تر موجب شده در خیلی از موارد، زمانی که پزشکان تازه متوجه می‌شوند با آمیب مغزخوار طرف هستند، زمان طلایی درمان از دست رفته باشد.

راه‌های انتقال

«استیو اسملسکی» این حقیقت را بهتر از هر کسی با پوست و استخوان لمس کرده است. «بی‌بی‌سی» روایت می‌کند او و خانواده‌اش راهی کاستاریکا شده بودند؛ سفری که قرار بود پر از عکس‌های یادگاری و خاطره‌های خوش باشد. پسر یازده ساله‌اش جردن هم مثل هر بچه دیگری چند ساعت در یک چشمه آب گرم طبیعی شنا کرد، سری به سرسره آبی زد و حسابی خوش گذراند.
اما فردای آن روز، اول سردرد گرفت. بعد تهوع، استفراغ، گیجی و توهم سراغش آمدند طوری که پسرک به پدرش می‌گفت موجوداتی را می‌بیند که به سقف خانه چسبیده‌اند! وقتی خانواده او را به بیمارستان رساندند، پزشکان ابتدا گمان کردند با یک مننژیت معمولی روبه‌رو هستند، اما متأسفانه آمیب از راه بینی خودش را به مغز رسانده بود و تنها هفت روز و نیم بعد از آن آب‌بازی، جردن جانش را از دست داد. داستان جردن تنها یکی از ده‌ها روایتی است که سبب شده پژوهشگران دوباره به این آمیب توجه کنند. البته نه فقط به این دلیل که بیماری‌اش مرگبار است؛ بلکه چون ظاهراً دلش نمی‌خواهد فقط در مناطق گرمسیری بماند. پژوهشگران می‌گویند با گرم‌تر شدن آب دریاچه‌ها، رودخانه‌ها و برکه‌ها در اثر تغییرات اقلیمی، قلمرو زندگی این آمیب هم آرام‌آرام در حال گسترش است؛ انگار می‌خواهد دوباره نقشه محل زندگی‌اش را بکشد. به همین دلیل، در سال‌های اخیر مواردی از ابتلا در اسلواکی، بخش‌هایی از اروپا، تایوان و حتی ایالت‌های شمالی آمریکا هم گزارش شده که تا پیش از آن، بیش از حد سرد به حساب می‌آمدند.
تازه جدای از دریاچه‌ها و رودخانه‌ها، کودکی در آمریکا پس از بازی در یک محوطه بازی آبی آلوده جان باخت و در تایوان، مردی پس از استفاده از یک مجموعه سرپوشیده موج‌سواری به این عفونت مبتلا شد. حتی مواردی گزارش شده که استفاده از دستگاه‌های شست‌وشوی بینی با آب غیراستریل هم راه را برای ورود این آمیب باز کرده است.

ساده‌ترین سپر دفاعی

اگر بخواهیم واقع‌بین باشیم، کودکان در صدر فهرست قربانیان این موجود هستند؛ نه اینکه آمیب با بزرگسال‌ها کاری نداشته باشد؛ ماجرا این است که کودکان معمولاً اگر وارد آب شوند، به شنا کردن ساده قانع نیستند. شیرجه و پشتک می‌زنند، مسابقه حبس نفس راه می‌اندازند و هر طور شده آب را به جاهایی می‌رسانند که بهتر است نرسانند؛ از جمله داخل بینی. همین هم شانس ورود آمیب را بیشتر می‌کند. بعضی پژوهشگران هم حدس می‌زنند ساختار بینی کودکان شاید مسیر را برای رسیدن آمیب کمی هموارتر کند؛ هرچند این فرضیه هنوز به‌طور قطعی تأیید نشده است.
سال گذشته با اینکه در ایالت کرالای هند، بزرگ‌ترین شیوع ثبت‌شده این بیماری رخ داد، اما برخلاف چیزی که معمولاً از آمیب مغزخوار شنیده بودیم، بیش از نیمی از بیمارانی که وضعیتشان مشخص بود، آمیب موفق نشد به مغزشان برسد و زنده ماندند.
پژوهشگران می‌گویند دلیلش احتمالاً این بوده که پزشکان این بار زودتر به آمیب شک کردند، بیماری را سریع‌تر تشخیص دادند و درمان را هم معطل نگذاشتند. خوشبختانه احتمال ابتلا هنوز آن‌قدر پایین است که قرار نیست هر آب‌بازی تبدیل به یک فاجعه شود.
اما بد نیست چند احتیاط ساده را جدی بگیرید؛ مثلاً هنگام شنا در آب‌های گرم شیرین، تا جای ممکن نگذارید آب با فشار وارد بینی‌تان شود، اگر اهل شیرجه‌اید از گیره بینی استفاده کنید و برای شست‌وشوی بینی هم فقط سراغ آب استریل، آب مقطر یا آب جوشانده و سردشده بروید.