در خانه‌هایی که تا دیروز حضور سگ‌ها و گربه‌های خاص سبک زندگی متفاوت را نشان می‌داد،حالا مارها و خزندگان عجیب هم جای خود را باز کرده‌اند؛حیواناتی که زمانی تنها در باغ‌وحش‌ها و مراکز تخصصی دیده می‌شدند، امروز برای برخی به نمادی از متفاوت بودن تبدیل شده‌اند.

مار، خزندگان خاص، عنکبوت‌ ها، عقرب‌ ها و دیگر حیوانات غیرمتعارف حالا برای بخشی از جامعه به عنوان «حیوان خانگی متفاوت» وارد فضای خانه‌ ها شده‌ اند؛ پدیده ‌ای که در نگاه نخست می‌تواند نشانه علاقه به طبیعت و حیوانات باشد، اما از نگاه کارشناسان، ابعاد دیگری نیز دارد؛ از تغییر سبک زندگی و میل به دیده‌ شدن گرفته تا نگرانی‌های مربوط به سلامت انسان، بیماری‌های مشترک میان انسان و حیوان و آسیب‌های زیست‌محیطی.

در سال‌های اخیر تصاویر متعددی از مارهایی که در اتاق ‌های شیک خانه‌ ها، روی تخت، کنار میز کار یا حتی در آغوش صاحبانشان قرار دارند، در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده است؛ برخی کاربران این تصاویر را نشانه علاقه شخصی خود به حیوانات خاص می‌دانند و برخی دیگر آن را بخشی از سبک زندگی متفاوت یا حتی نشانه‌ ای از خاص بودن معرفی می‌کنند.

اما کارشناسان معتقدند افزایش چنین تصاویری در فضای مجازی باعث شده نگهداری از برخی حیوانات، به‌ ویژه گونه‌ هایی که برای زندگی در محیط خانه طراحی نشده‌اند، به تدریج عادی‌ سازی شود؛ در حالی که بسیاری از افراد شناخت کافی از رفتار حیوان، نیازهای زیستی آن و خطرهای احتمالی ندارند.

حیوانات خاص؛ از علاقه واقعی تا نمایش سبک زندگی

نگهداری از حیوانات غیرمتعارف موضوع تازه‌ ای در جهان نیست؛ سال‌هاست در برخی کشورها گروه‌هایی از علاقه ‌مندان به جانوران، خزندگان، پرندگان خاص یا گونه‌ های کمیاب را نگهداری می‌کنند، اما ورود گسترده شبکه‌های اجتماعی به زندگی روزمره، این علاقه را وارد مرحله تازه ‌ای کرده است.

امروز حیوان خانگی تنها یک همراه برای زندگی نیست؛ در برخی موارد به بخشی از تصویر اجتماعی فرد تبدیل شده است؛ همان‌طور که در گذشته خودرو، پوشش، محل زندگی یا نوع سفر می‌توانست نشانه ‌ای از سبک زندگی افراد باشد، اکنون داشتن یک حیوان خاص نیز برای برخی افراد به ابزاری برای نمایش تفاوت تبدیل شده است.

مار، ایگوانا، مارمولک ‌های خاص، عنکبوت‌ها و دیگر حیوانات غیرمعمول گاهی در صفحات مجازی نه صرفاً به عنوان یک موجود زنده، بلکه به عنوان بخشی از هویت فردی و اجتماعی صاحب خود نمایش داده می‌شوند.

میرمحمود حریرچی، جامعه‌ شناس، درباره این پدیده معتقد است که در برخی موارد نگهداری از حیوانات خاص می‌تواند نوعی «پز اجتماعی» باشد؛ به این معنا که بخشی از افراد نه صرفاً از روی علاقه عمیق به حیوان، بلکه با هدف نمایش تمایز و متفاوت بودن به سمت چنین انتخاب‌هایی می‌روند.

به گفته او، در برخی گروه‌ های اجتماعی، داشتن حیوانی که کمتر کسی توان یا امکان نگهداری از آن را دارد، می‌تواند به ابزاری برای نشان دادن موقعیت، سبک زندگی یا جایگاه اجتماعی تبدیل شود.

نقش شبکه‌های اجتماعی در گسترش یک رفتار

شبکه‌ های اجتماعی بستری فراهم کرده‌ اند که افراد بیش از گذشته زندگی شخصی خود را در معرض دید دیگران قرار دهند. در چنین فضایی، رفتارهای متفاوت معمولاً توجه بیشتری جلب می‌کنند و همین مسئله می‌تواند برخی افراد را به سمت انتخاب‌ هایی سوق دهد که بیش از آنکه پاسخ به یک نیاز واقعی باشد، با هدف دیده شدن انجام می‌شود.

کارشناسان رفتار اجتماعی معتقدند میل به متفاوت بودن بخشی طبیعی از شخصیت انسان است، اما زمانی که این میل تنها برای دریافت تأیید اجتماعی یا افزایش توجه دیگران دنبال شود، ممکن است تصمیم‌ های فرد از علاقه واقعی فاصله بگیرد.

محمدرضا محبی، دامپزشک و فعال حوزه حیوانات، نیز معتقد است در بخشی از موارد، گرایش به نگهداری حیوانات غیرمتعارف از تلاش افراد برای افزایش تمایز اجتماعی و دیده شدن ناشی می‌شود.

به گفته او، زمانی که حیوانات معمولی دیگر پاسخگوی میل فرد به متفاوت بودن نباشند، برخی افراد به سراغ حیوانات خاص‌ تر می‌روند؛ حیواناتی که داشتن آن‌ها ممکن است برایشان نشانه ‌ای از خاص بودن، قدرت یا سبک زندگی متفاوت تلقی شود.

با این حال، کارشناسان تأکید می‌کنند نباید همه افرادی را که حیوانات خاص نگهداری می‌کنند با یک نگاه قضاوت کرد؛ برخی افراد واقعاً به جانوران علاقه دارند، درباره آن‌ها مطالعه کرده‌اند یا با رعایت اصول علمی و ایمنی اقدام به نگهداری از این حیوانات می‌کنند.

مشکل از جایی آغاز می‌شود که حیوانات خاص بدون شناخت کافی و صرفاً به دلیل جذابیت ظاهری یا موج ایجاد شده در فضای مجازی وارد خانه ‌ها می‌شوند.

مار؛ حیوانی زیبا اما غیرقابل پیش‌بینی

در میان حیوانات خاص، مار یکی از گونه ‌هایی است که بیشترین حساسیت را ایجاد می‌کند. تصاویر جذاب از مارهای رنگارنگ و آرام ممکن است این تصور را ایجاد کند که این حیوان خطری ندارد، اما متخصصان هشدارمی‌دهند حتی گونه‌ های غیرسمی نیز رفتارهایی دارند که می‌تواند برای انسان خطرآفرین باشد.

دکتر محمد زینلی، رئیس اداره بیماری‌های زئونوز (بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان) وزارت بهداشت، با اشاره به موضوع مارگزیدگی در کشور تأکید کرده است که اگرچه بسیاری از مارهایی که به عنوان حیوان خانگی نگهداری می‌شوند سمی نیستند، اما همچنان احتمال آسیب و واکنش‌های غیرقابل پیش‌بینی حیوان وجود دارد.

براساس آمارهای اعلام ‌شده، سالانه هزاران مورد مارگزیدگی در کشور ثبت می‌شود و برخی مناطق جنوبی و گرمسیر کشور بیشترین میزان مواجهه با این حیوان را دارند.

کارشناسان می‌گویند حتی زمانی که مار در محیط خانه نگهداری می‌شود، نمی‌توان رفتار آن را کاملاً کنترل کرد. تغییر شرایط محیطی، ترس، استرس یا رفتار ناگهانی انسان می‌تواند باعث واکنش دفاعی حیوان شود.

خطر پنهان؛ بیماری‌های مشترک انسان و حیوان

نگرانی درباره نگهداری حیوانات خاص تنها به احتمال گزش محدود نمی‌شود. یکی از موضوعات مهم در این زمینه، بیماری‌های مشترک میان انسان و حیوان یا همان بیماری‌ های زئونوز است.

برخی بیماری‌ها می‌توانند از طریق تماس مستقیم، گازگرفتگی، آلودگی محیط یا تماس با ترشحات حیوان منتقل شوند. بسیاری از افراد تصور می‌کنند حیوانی که در خانه نگهداری می‌شود، به دلیل دور بودن از محیط طبیعی، خطری ندارد؛ اما متخصصان این تصور را نادرست می‌دانند.

وزارت بهداشت بارها درباره اهمیت پیشگیری از بیماری‌های مشترک انسان و حیوان هشدار داده است. هاری یکی از شناخته ‌شده ‌ترین این بیماری‌هاست که در صورت بروز علائم، تقریباً همیشه کشنده است، اما با مراجعه سریع پس از گزش و دریافت خدمات پیشگیرانه می‌توان از ابتلا جلوگیری کرد؛ کارشناسان تأکید می‌کنند هرگونه تماس پرخطر با حیوانات، چه در محیط طبیعی و چه در خانه، باید جدی گرفته شود.

موضوع دیگری که درباره نگهداری حیوانات غیرمتعارف مطرح می‌شود، وضعیت خود حیوان است؛ بسیاری از متخصصان محیط زیست معتقدند حیوانات وحشی حتی در صورت اهلی شدن کامل، همچنان نیازهای رفتاری و زیستی متفاوتی نسبت به حیوانات خانگی معمول دارند.

فضای محدود خانه، شرایط نامناسب تغذیه، نبود محیط مناسب برای فعالیت و ناآشنایی صاحبان با نیازهای حیوان می‌تواند به سلامت آن آسیب بزند؛ از سوی دیگر، افزایش تقاضا برای حیوانات خاص ممکن است زمینه خرید وفروش غیرقانونی و قاچاق برخی گونه‌ ها را فراهم کند؛ موضوعی که در نهایت به جمعیت گونه ‌های طبیعی و تعادل اکوسیستم آسیب می‌زند.

جامعه‌ ای در حال تغییر؛انتخاب یا نمایش؟

رواج حیوانات خاص را می‌توان بخشی از تغییرات گسترده ‌تر سبک زندگی در جامعه امروز دانست. افزایش حضور افراد در فضای مجازی، اهمیت بیشتر تصویر اجتماعی و رقابت برای دیده شدن، باعث شده برخی انتخاب‌ های شخصی ابعاد نمایشی پیدا کنند.

با این حال، علاقه به حیوانات به خودی خود موضوعی منفی نیست. بسیاری از علاقه‌ مندان، با مطالعه و مسئولیت‌ پذیری، از حیوانات مراقبت می‌کنند و رابطه‌ ای آگاهانه با آن‌ها دارند؛ مسئله اصلی زمانی شکل می‌گیرد که یک موجود زنده تنها به وسیله‌ ای برای جلب توجه تبدیل شود؛ بدون آنکه نیازهای واقعی حیوان و خطرهای احتمالی آن در نظر گرفته شود.

ممکن است موج نگهداری از حیوانات عجیب و غیرمتعارف مانند بسیاری از مدهای اجتماعی پس از مدتی کاهش پیدا کند، اما پرسش اصلی همچنان باقی می‌ماند: آیا جامعه برای چنین انتخاب‌هایی آمادگی و آگاهی لازم را دارد؟

کارشناسان معتقدند پیش از ورود هر حیوان خاصی به خانه، باید درباره رفتار، شرایط نگهداری، خطرهای احتمالی و مسئولیت‌های آن تحقیق کرد.

مار ممکن است برای برخی نماد شجاعت، تفاوت یا سبک زندگی خاص باشد، اما واقعیت این است که پشت هر تصویر جذاب در شبکه‌های اجتماعی، یک موجود زنده با نیازها، رفتارها و خطرهای واقعی قرار دارد.

نگهداری از حیوانات خاص بیش از آنکه نشانه متفاوت بودن باشد، آزمونی برای میزان آگاهی و مسئولیت‌ پذیری افراد است.