گاهی یک برنامه تلویزیونی، بیش از آنکه صرفاً مجموعهای از گفتوگوها باشد، به بستری برای ثبت و روایت خاطرات تبدیل میشود؛ خاطراتی که در کنار هم، تصویری متفاوت از یک شخصیت مهم تاریخی میسازند. «پدر امت» نیز با چنین رویکردی روی آنتن شبکه۲ رفت؛ برنامهای که تلاش میکند از خلال روایتهای شفاهی، وجوه کمتر شنیدهشدهای از زندگی و منش رهبر شهید حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای را به مخاطب نشان دهد.
فصل نخست این برنامه با حضور چهرههای ایرانی ساخته و پخش شد؛ از مداحان، شاعران، مسئولان و هنرمندان گرفته تا اعضای خانواده و افرادی که هر یک به واسطه سالها همراهی و معاشرت، خاطرهای مستقیم از رهبر شهید داشتند. روایتهایی که عمدتاً بر سبک زندگی، منش فردی و روابط انسانی ایشان متمرکز بود. اما «پدر امت» در فصل دوم، دایره روایت خود را فراتر از مرزهای ایران برده و این بار میزبان شخصیتهای سیاسی، فرهنگی و مذهبی کشورهای مختلف شده است؛ افرادی که در سالهای گذشته دیدارها و ارتباطاتی با رهبر شهید داشتهاند و اکنون از تجربهها و خاطرات خود در قاب این برنامه سخن میگویند.
این برنامه به تهیهکنندگی و اجرای سیدبشیر حسینی و کارگردانی سیدیزدان ملکآبادی هر شب حوالی ساعت ۲۲ از شبکه۲ سیما پخش میشود. ساختار آن در هر دو فصل بر گفتوگو استوار است؛ مجری در هر قسمت میزبان یکی از این راویان میشود و روایتها در کنار تصاویر آرشیوی، اسناد و ویدئوهای مرتبط به مخاطب ارائه میشود. همین رویکرد موجب شده «پدر امت» بیش از آنکه یک برنامه تحلیلی یا سیاسی باشد، به مجموعهای از روایتهای شخصی و تاریخ شفاهی نزدیک شود؛ روایتی که میکوشد تصویری صمیمیتر از رهبر شهید ارائه کند و همین ویژگی، آن را به یکی از متفاوتترین تجربههای سالهای اخیر تلویزیون در حوزه برنامههای گفتوگومحور و مناسبتی تبدیل کرده است.
ایدهای که از دل تغییر شرایط متولد شد
آنچه امروز با عنوان «پدر امت» روی آنتن میرود، در ابتدا قرار نبود چنین برنامهای باشد. عوامل تولید پیش از آن، مشغول آمادهسازی فصل جدید برنامه «از بابا بگو» بودند؛ برنامهای که ادامه «از مامان بگو» محسوب میشد. اما همزمانی آغاز تولید با تحولات سیاسی و تغییر شرایط، مسیر پروژه را تغییر داد و در نهایت تصمیم گرفته شد برنامهای مستقل با محوریت روایت خاطرات از رهبر شهید انقلاب ساخته شود.
سیدبشیر حسینی، مجری و تهیهکننده درباره شکلگیری این ایده، آن را محصول دغدغه گروه خانواده شبکه۲ دانسته و میگوید: هدف این بود که به رهبر امت از منظر خانوادگی و پدرانه نگاه کنیم، سبک زندگی را پرورش بدهیم و ارتباط عاطفی را در کنار پیوند عقیدتی جدیتر ببینیم. به گفته او، این ایده در روزهایی مطرح شد که فضای رسانهای کشور در حال شکل دادن روایتهای مختلف از این واقعه بود و هر گروه رسانهای تلاش میکرد سهمی در این بازنمایی داشته باشد.
سیدبشیر حسینی در قامت مجری
اگرچه مخاطب، سیدبشیر حسینی را بهعنوان مجری برنامه میبیند، اما نقش او فقط به اجرا محدود نیست. به گفته یزدان ملکآبادی، کارگردان برنامه، حسینی علاوه بر اجرای برنامه، هدایت محتوایی اثر را نیز بر عهده دارد و در کنار تیمهای پژوهشی و سردبیری، در انتخاب سوژهها و شکلدهی روایتها نقش مستقیم ایفا میکند.
اما سیدبشیر حسینی میگوید که قرار نبود مجری برنامه باشد. به گفته او، ابتدا اجرای برنامه به دو نفر دیگر پیشنهاد شده بود اما هر دو گزینه به دلیل مسئولیتها و مشغله کاری انصراف دادند. در نهایت، تنها چند ساعت مانده به ضبط قسمت نخست، با تماس مدیر گروه خانواده شبکه۲، تصمیم گرفته شد خودش مقابل دوربین بنشیند. او این اتفاق را چنین روایت میکند: همه چیز آماده بود؛ میهمان هماهنگ، استودیو آماده، اما مجری نداشتیم... گفتند یا برنامه تعطیل میشود یا خودتان اجرا کنید... قبول کردم.
سادگی در اجرا، دشواری در تولید
پدر امت در ظاهر برنامهای ساده به نظر میرسد؛ یک دکور ثابت، گفتوگو با یک میهمان و استفاده از تصاویر آرشیوی. اما روایت عوامل برنامه نشان میدهد پشت این سادگی، فرایندی زمانبر برای انتخاب میهمان، تحقیق، صحتسنجی خاطرات و تدوین وجود دارد. حسینی مهمترین چالش تولید را نه اجرا یا دکور، بلکه انتخاب میهمانان میداند. او میگوید: تیم تولید نزدیک به ۱۰۰نفر را برای حضور در برنامه بررسی کرده، اما دسترسی به بسیاری از آنان یا جلب رضایتشان آسان نبوده است. به گفته او، برخی نگران بودند حضورشان این برداشت را ایجاد کند که قصد بهرهبرداری شخصی از فضای ایجاد شده را دارند. از سوی دیگر، برخی میهمانان نیز با وجود علاقهمندی، در شورای سردبیری تأیید نشدند.
انتخابی آگاهانه در طراحی برنامه
یکی از مهمترین ویژگیهای پدر امت این است که از ابتدا خود را یک برنامه تحلیلی معرفی نکرده است. برخلاف بسیاری از برنامههای گفتوگومحور که تلاش میکنند عملکرد، اندیشه یا مواضع یک شخصیت را از منظر کارشناسی بررسی کنند، پدر امت بر خاطره و روایت شفاهی تکیه دارد؛ رویکردی که سازندگان آن را آگاهانه انتخاب کردهاند. تنوع میهمانان نیز در همین چارچوب معنا پیدا میکند. در این برنامه از مداحان، شاعران، چهرههای فرهنگی، مسئولان، اعضای خانواده و افرادی دعوت میشود که هر کدام تجربهای مستقیم از معاشرت با شهید آیتالله العظمی خامنهای داشتند. این تنوع در انتخاب میهمانان را میتوان بهروشنی در ترکیب افراد حاضر در دو فصل برنامه مشاهده کرد؛ فصل نخست که با حضور میهمانان ایرانی تولید شد، چهرههایی با پیشینهها و تجربههای متفاوت در برنامه حاضر شدند؛ از غلامعلی حداد عادل گرفته که از خاطرات شخصی و خانوادگی خود و سالها آشنایی با شهید آیتالله العظمی خامنهای روایت کرد، تا میثم مطیعی که از تجربه مداحی در محضر رهبر شهید انقلاب و خاطرات آن دیدارها گفت. همچنین حجتالاسلام علیرضا پناهیان نیز بخشی از خاطرات خود از سخنرانیها، دیدارها و تعاملاتش با شهید حضرت آیتالله العظمی خامنهای را بازگو کرد.
میهمانان فرامرزی فصل دوم
در فصل دوم نیز این رویکرد با دعوت از میهمانان خارجی ادامه یافت. شخصیتهایی همچون شیخ خالد ملا، شیخ علی محمداوی، سید عمار حکیم، سید عادل ابومهدی، شیخ حسن الشبکی و دیگر چهرههای مذهبی و سیاسی جهان اسلام، هر یک روایتهایی از دیدارها، همکاریها و تجربههای شخصی خود با رهبر شهید را مطرح کردند.
سیدیزدان ملکآبادی، کارگردان برنامه میگوید: پنج تیم سوژهیاب مسئول شناسایی افرادی هستند که «خاطرات مستقیم و معتبر» دارند و تأکید میکند آنچه در برنامه مطرح میشود، تحلیل نیست، بلکه بخشی از تاریخ شفاهی است که در قالب خاطره روایت میشود. همین موضوع، تفاوت اصلی «پدر امت» با بسیاری از برنامههای مناسبتی تلویزیون را شکل داده است. مخاطب در این برنامه کمتر با تحلیلهای سیاسی یا تفسیرهای تاریخی روبهرو میشود و بیشتر شنونده روایتهایی است که پیشتر کمتر در رسانهها بیان شدهاند.
به گفته کارگردان پدر امت، این برنامه برای او و همکارانش تنها یک پروژه رسانهای نیست؛ بلکه حسی عمیق و مشترک میان سازندگان و میهمانان ایجاد کرده است و میافزاید: انگار همه داریم برای پدر خودمان برنامه میسازیم. همین احساس موجب شده برنامه حال و هوایی متفاوت پیدا کند و برای بسیاری از مخاطبان به تجربهای صمیمی و اثرگذار تبدیل شود.
صحتسنجی روایتها
یکی از چالشهای طبیعی برنامههایی که بر پایه خاطره ساخته میشوند، اعتبار روایتهاست. خاطرات شخصی ممکن است با گذر زمان دستخوش تغییر شوند یا جزئیات آنها با واقعیت تاریخی فاصله بگیرد. از همین رو، عوامل پدر امت میگویند برای جلوگیری از این مسئله، روندی پژوهشی را در کنار تولید برنامه پیشبینی کردهاند. ملکآبادی توضیح میدهد: تیم تولید برای بررسی روایتها از ظرفیت دفتر رهبری، انتشارات و مراکز مرتبط استفاده میکند و هر جا امکان داشته باشد، تصاویر یا اسناد مرتبط نیز در کنار خاطرات به نمایش درمیآید تا اعتبار روایت افزایش پیدا کند. سیدبشیر حسینی نیز بر همین موضوع تأکید کرده و یادآور میشود: اگر تیم سردبیری درباره استناد یک خاطره تردید داشته باشد، حتی اگر آن خاطره را میهمانی شناختهشده نقل کرده باشد، ممکن است از نسخه نهایی برنامه حذف شود.
از تلویزیون تا تلوبیون
یکی از موضوعاتی که عوامل برنامه بارها به آن اشاره کردهاند و حتی آمارها نیز بر این گفته صحه گذاشتهاند، میزان استقبال مخاطبان است. حسینی مدعی است «پدر امت» در تلوبیون به پرمخاطبترین برنامه تبدیل شده و همین استقبال سبب شد برنامهای که قرار بود در مدت کوتاهی به پایان برسد، ادامه پیدا کند. او میگوید: تصور اولیه این بود که برنامه تنها چند هفته روی آنتن باشد، اما استمرار استقبال مخاطبان موجب شد تولید آن ادامه پیدا کند. کارگردان برنامه نیز از بازپخش چندباره قسمتها و استقبال مخاطبان سخن میگوید و معتقد است علاقه مردم به شنیدن روایتهای کمتر گفتهشده از زندگی شخصی رهبر شهید انقلاب، یکی از مهمترین عوامل دیده شدن برنامه بوده است.
فراتر از یک گفتوگو
آنچه «پدر امت» را از بسیاری از برنامههای گفتوگومحور تلویزیون متمایز میکند، تلاش آن برای تبدیل مجموعهای از خاطرات پراکنده به روایتی منسجم است. استفاده از تصاویر آرشیوی، پژوهش محتوایی، انتخاب میهمانان با تجربه مستقیم و تدوین روایتها در کنار یکدیگر، ساختاری ایجاد کرده که برنامه را از یک گفتوگوی تلویزیونی صرف فراتر میبرد. پدر امت را باید بیش از آنکه اثری تحلیلی یا تاریخی دانست، تلاشی رسانهای برای ثبت و بازگو کردن بخشی از تاریخ شفاهی درباره شخصیت رهبر شهیدمان تلقی کرد. پدر امت را میتوان یکی از متفاوتترین تجربههای سالهای اخیر تلویزیون در حوزه برنامههای مناسبتی دانست؛ برنامهای که به جای پرداختن به مواضع و عملکرد سیاسی، دوربین خود را به سمت خاطرات، سبک زندگی و روایتهای نزدیکان برده است. با این حال، فارغ از موافقت یا مخالفت با محتوای آن، پدر امت نشان داد روایتهای شخصی و تاریخ شفاهی، اگر با ساختاری منظم و پژوهشمحور ارائه شوند، همچنان میتوانند در تلویزیون مخاطب خود را پیدا کنند.
نظر شما