آستان قدس رضوی به عنوان یکی از مهمترین نهادهای مذهبی جهان اسلام و بلکه در سطح دنیا، آثار ارزشمندی از نسخههای خطی قرآنی از سدههای اولیه اسلام تا دوران اخیر دارد که برخی از این نسخهها به دلیل دارا بودن جنبههای بصری، تزئینی و... از ارزش هنری زیادی برخوردارند.
دراین میان، قرآنهای منسوب به دوره غزنوی یکی از مجموعهها از قدیمیترین نسخههای قرآنی جهان اسلام و ایران را تشکیل میدهد که سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، حافظ آنها برای نسلهای آینده است. چندی پیش، این سازمان در راستای معرفی و نشر نفایس رضوی موجود در این مجموعه بزرگ فرهنگی، تاریخی وهنری، اقدام به چاپ کتاب کاتالوگ «منتخب قرآنهای دوره غزنوی در کتابخانه آستان قدس رضوی» کرد. به همین بهانه، در این گزارش به معرفی مختصر این کتاب کاتالوگ (شماره۱۰) و برخی تصاویر مربوط به این قرآنها که در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری میشوند، میپردازیم.
وجود ۹۰هزار نسخه خطی و بیش از ۵۴هزار نسخه چاپ سنگی و سربی
براساس سخنان رئیس سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی که در مقدمه این کتاب کاتالوگ چاپ شده، سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی با عنایت به نفاست بسیاری از نسخههای موجود در گنجینه کتابخانههای این نهاد مقدس و ضرورت معرفی این آثار منحصر بهفرد، خود را عهدهدار بازنشر این مفاخر بیمانند میداند تا امکان دسترسی پژوهشگران و علاقهمندان به آثارعلمی و هنرهای اسلامی و ایرانی را فراهم کند.
حجتالاسلام والمسلمین سید جلال حسینی عنوان میکند: تولیت معزز آستان قدس رضوی نیز با اهتمام ویژه، معرفی دقیق و هنرمندانه آثار موجود در گنجینههای آستان مقدس رضوی را از مهمترین وظایف این نهاد مقدس دانسته و بارها بر انجام مستمر و با کیفیت آن تأکید داشته است.
وی بیان میکند: تعداد نسخههای خطی گنجینه رضوی به بیش از۹۰هزار و تعداد نسخههای چاپ سنگی و سربی موجود در این گنجینه نیز امروزه به بیش از ۵۴هزار نسخه رسیده است.
این مقام مسئول خاطرنشان میکند: در این راستا سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی افزون بر توجه به مشارکت نهادهای فرهنگی در انتشار و بازنشر هرچه بیشتر نسخههای نفیس گنجینه در قالب فاکسیمیله، اقدام به آمادهسازی و تولید مجموعه کاتالوگهایی نفیس کرده که درهر یک به معرفی منتخبی از آثار بینظیر این آرشیو، با ارائه تصاویری بدیع پرداخته است. این نسخه (کتاب کاتالوگ مزبور) دهمین شماره از این مجموعه بوده که به معرفی منتخب قرآنهای دوره غزنوی درکتابخانه آستان قدس رضوی اختصاص یافته است.
نیشابور و غزنه؛ دو مرکز فرهنگی
نویسنده و مترجم متن این کتاب کاتالوگ، مهدی صحراگرد است. براساس مطلبی که در قسمت مقدمه آن با عنوان «نیشابور و غزنه، دو مرکز فرهنگی» چاپ شده، در دوره اول حکومت غزنویان، مرکز فرهنگی فعال این سلسله، نیشابور بود. نیشابور که در پی شکوفایی دوره سامانیان به یکی از مهمترین کانونهای علمی و فرهنگی جهان اسلام تبدیل شده بود، مرکز گردهمایی علمای دینی، دانشمندان، ادیبان و هنرمندان مختلف بود. هریک از این طبقات، سنتهای مخصوص به خود را در کتابت و کتابآرایی داشتند که تنوع و غنای هنری قابل توجهی را در نسخهپردازی این دوره به وجود آورده است.
در ادامه این مطلب میخوانیم: یکی از مهمترین طبقات در تولید نسخههای خطی «ورّاقان و قرآننگاران حرفهای» بودند. این گروه با گرایش عمیق به سنتهای کهن قرآننویسی، آثار خود را به قلم کوفی شرقی و تذهیبی نزدیک به تذهیب قرن سوم هجری قمری آماده میکردند. استفاده از پوست در نوشتن و انتشار قرآنهای این طبقه یکی از وجوه بارز آنان است. این انتخاب سبک و مواد، نشاندهنده التزام این گروه به سنتهای کهنتر و تلاش آنان برای حفظ اصالت هنری است. نسخههای این گروه معمولاً به قلم کوفی شرقی و تذهیب ساده اما دقیق همراه با زر فراوان بود.
با ادامه مطالعه این متن به این موضوع برمیخوریم که علما و ادیبان که بخش بزرگی از تولیدکنندگان نسخههای خطی را تشکیل میدادند، شیوه متفاوتی در قرآننویسی داشتند. آنان با خطی مستدیر و خوانا اما بیقاعده و تذهیبی مختصر، قرآنهای ربعه (چندجلدی) برای وقف بر اماکن زیارتی مانند حرم مطهر امام رضا(ع) را تهیه میکردند.
در این متن همچنین به طبقه دبیران و گروه دیگر یعنی خوشنویسان هم در زمینه کتابت و تهیه قرآن اشاره شده است. دبیران که در دستگاه دیوانی مشغول به کار بودند، مرتبه اجتماعی بالایی در جامعه داشتند. این موقعیت اجتماعی و تسلط آنان بر هنر خوشنویسی موجب شد برخی از آنان به تولید نسخههای قرآنی بپردازند. ابوالقاسم کثیر و ابوالحسن عراقی دو تن از این افراد هستند که نسخههایی را به خط خود برای وقف بر حرم مطهر امام رضا(ع) تهیه کردند.
گروه دیگر، خوشنویسان حرفهای بودند که اگر چه اطلاعات زیادی از آنان در دست نیست، اما سبکی مخصوص در تولید نسخههای قرآنی داشتند. قرآنهای جامع تکجلدی در اندازه کوچک و خط خفی نسخ به همراه سبک ویژهای در تذهیب صفحات افتتاح از خصایص آنهاست.
تحول سبکهای هنری؛ از نیشابور به غزنه
از دیگر مطالب مندرج دراین متن، تحول در سبکهای هنری و در زمینه انتقال آن از نیشابور به غزنه است که این امر با انتقال برخی ازعلما، هنرمندان و صنعتگران از نیشابور به غزنه، پس از به قدرت رسیدن محمود غزنوی در سال۳۸۷ هجری قمری صورت گرفته است. این انتقال جمعیت هنری و علمی موجب شد سبکهای هنری نسخهپردازی نیز به همراه آنان به شرق قلمرو غزنویان منتقل شود. به همین دلیل در قرآنهای به جا مانده از دوره اول، سبک یکسانی در آثار تولید شده در نیشابور و غزنه به کار رفته است.
همچنین در این متن اشاره شده که در دوره دوم حکومت غزنویان، مرکزیت هنری غزنه قوام یافت و مطابق با نمونههای موجود، به نظر میرسد سبک اصیل غزنوی از ترکیب شیوه قرآنپردازی ورّاقان و خوشنویسان شکل گرفت که ترکیب منحصر بهفردی بود که ویژگیهای هر دو گروه را دربرداشت. نسخههای مشهور این دوره به خط عثمان بن حسین ورّاق و پسرش محمد با قلم کوفی شرقی تکاملیافته ورّاقان کتابت و در عین حال مطابق سبک قرآنهای طبقه خوشنویسان نیشابور تذهیب شدهاند.
از دیگر مواردی که در این متن به آن اشاره شده، موضوع شکوفایی هنری نسخهپردازی در دوره دوم عصر غزنوی یعنی در دوره حکومت ابراهیم بن مسعود (۴۵۱ تا۴۹۲ هجری قمری) است که نقطه عطفی در این دوران به شمار میرود. در این عصر، سبک خاص غزنویان در قرآننگاری به بلوغ رسید و بهترین آثار در این دوره تولید شد.
گفتنی است، نسخههای معرفی شده در این کتاب کاتالوگ، طیف گستردهای از سبکها و روشهای نسخهپردازی عصر غزنوی را نمایش میدهند. از قرآنهای ربعه (چندجلدی) گرفته تا قرآنهای جامع (تکجلدی)، از نسخههای پوستی کهن تا نسخههای کاغذی و از خط کوفی شرقی تا خط نسخ کهن و محقق، همگی در این مجموعه حضور دارند. این تنوع نشاندهنده غنای فرهنگی و هنری دوره غزنویان و اهمیت آن در تاریخ هنر اسلامی است.
نیمنگاهی به برخی تصاویر منتخب قرآنهای دوره غزنوی
در این کتاب کاتالوگ، آثار ارزشمندی از برخی تصاویر مربوط به منتخب قرآنهای دوره غزنوی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی به چاپ رسیده که برخی از آنها را به اختصار معرفی میکنیم.
جزوه شماره ۵۰۱۳: واقف: ابوالقاسم علی بن ناصرالدوله ابی الحسن محمد ابراهیم بن سیمجور(۳۸۳ ه.ق)، تاریخ و محل کتابت: قبل از ۳۸۳ ق، احتمالاً نیشابور، نام کاتب: نامعلوم، خط: کوفی شرقی، ۵۸ برگ، اندازه ۵/۱۱ در۱۶ سانتیمتر، ۱۳سطر، جلد: تیماج قهوهای سرطبلدار با نقش ضربی.
جزوه شماره ۴۴۰۳: کاتب: احتمالاً ابوالحسن بن علی بن الشاه تمیمی مروزی (عالم شیعه)، واقف: ابوالحسن بن علی بن الشاه (وقف بر قرّاء نوقان) ۴۰۱ ق، تاریخ و محل کتابت: پیش از ۴۰۱ ق، مرو یا توس، خط: نسخ کهن، ۳۴ برگ، اندازه: ۵/۱۴ در ۱۰ سانتیمتر، پنج سطر، جلد: تیماج یک لایه سرطبلدار با نقش ضربی.
جزوه شماره ۳۰۷۴: کاتب: عثمان بن حسین بن ابوسهل ورّاق غزنوی به سفارش شیخالرئیس ابوجعفر محمد بن احمد عبدوسی، واقف: علی بن ابیفضل بن حاجی بقرایی(۶۱۴ ق)، تاریخ و محل کتابت: ۴۶۲-۴۶۶ ق، غزنه، خط: کوفی شرقی، ۷۳ برگ، اندازه ۲۰ در ۲۵ سانتیمتر، پنج سطر، جلد: تیماج قهوهای سرطبلدار با نقش ضربی.
قرآن شماره ۳۴: تاریخ و محل کتابت: اواخر سده پنجم،غزنه، کاتب و واقف: نامعلوم، خط: کوفی شرقی، ۷۹ برگ، اندازه: ۲۵ در۲۰ سانتیمتر، پنج سطر، جلد: تیماج قهوهای یک لایه سرطبلدار با نقش ضربی.
جزوه شماره ۴۱۳: تاریخ و محل کتابت: سده پنجم یا اوایل ششم هجری، غزنه یا ورارود، کاتب و واقف: نامعلوم، خط: محقق، ۱۲۳ برگ، اندازه: ۵/۲۶ در ۵/۳۶ سانتیمتر، پنج سطر، جلد: روغنی دو رویه نوساز با نقش گل و بوته.
نظر شما