در دنیای امروز، قدرت را معمولاً با تعداد ناوها، موشک‌ها و توان تخریب یک کشور اندازه می‌گیرند؛ نگاهی که در آن، امنیت با ایجاد ترس و وحشت گره خورده و کرامت انسان‌ها قربانی بازی‌های سیاسی قدرت‌های بزرگ می‌شود. اما در نگاه اسلام، اقتدار از جنسی دیگر است؛ قدرتی که نمی‌تواند از اخلاق جدا باشد و ابزارش نباید به قیمت نابودی عدل و انسانیت تمام شود. فتوای تاریخی قائد شهید انقلاب درباره تحریم سلاح‌های کشتار جمعی، فراتر از یک گزاره سیاسی، نمادی از یک قدرت‌نمایی متعالی است؛ قدرتی که حتی در میدان سخت سیاست جهانی، حاضر نیست از خط‌کشی‌های الهی عبور کند. برای درک بهتر این که چگونه نساختن بمب اتم می‌تواند خود نشانه‌ای از اقتدار باشد و اسلام چه الگوی متفاوتی برای امنیت جهانی پیشنهاد می‌دهد، با حجت‌الاسلام دکتر رضا لک‌زایی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم اسلامی امام صادق(ع) هم‌کلام شدیم تا این نگاه متفاوت به قدرت را از زاویه‌ای دیگر مرور کنیم.

قدرت متعالی فراتر از معادلات مادی

دکتر لک زایی در ابتدای این گفت‌وگو به ریشه‌یابی مفهوم قدرت متعالی پرداخته و می‌گوید: واژه متعالی یک مفهوم عمیق قرآنی است، اما متأسفانه در علوم انسانی رایج در دانشگاه‌ها نوعی تغافل نسبت به آموزه‌های وحیانی مشاهده می‌شود. در نگرش‌های متداول، قدرت معمولاً در دو سطح خلاصه می‌شود؛ سطح اول قدرت سخت و نظامی است که تمام تمرکز خود را بر بودجه‌های جنگی و تجهیزات سخت‌افزاری می‌گذارد. سطح دوم، قدرت نرم یا هوشمند است که هرچند دامنه نفوذ را به ذهن‌ها و قلب‌ها گسترش می‌دهد، اما در نهایت به همه ارکان حیات بشری از فرهنگ و رسانه گرفته تا اقتصاد و دارو تنها به چشم ابزاری برای تحمیل اراده می‌نگرد. وجه مشترک هر دو الگو این است که کاملاً دنیوی و محدود به حیات مادی هستند، در حالی که در اندیشه امامین انقلاب، الگوی سومی با عنوان قدرت متعالی مطرح است. این قدرت بر اساس دعای قرآنی «رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا حَسَنَةً وَفِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ»(سوره بقره، آیه ۲۰۱) هم‌زمان تحقق حسنات و نیکی‌ها در دنیا و نجات و سعادت در آخرت را پیگیری می‌کند و هیچ‌گاه برای رسیدن به اهداف دنیوی، مرزهای الهی را زیر پا نمی‌گذارد.

وی در تبیین نسبت میان اهداف و ابزارها در فلسفه سیاسی اسلام تشریح می‌کند: وقتی صحبت از تحقق نیکی‌ها و بسط عدالت در جامعه می‌شود، عقل سلیم حکم می‌کند که برای مراقبت از نهال‌های این بوستان و مبارزه با علف‌های هرز و آسیب‌ها، به ابزار قدرت نیازمندیم؛ بنابراین اسلام قدرت را انکار نمی‌کند، بلکه آن را برای اقامه حق و رفع تعدی ضروری می‌داند. تمایز بنیادین در اینجاست که قدرت متعالی، انسان را موجودی متصل به ابدیت می‌داند که هویت او با مرگ به پایان نمی‌رسد. در چنین نگرشی، هر ابزاری مشروعیت ندارد؛ زیرا نمی‌توان با روش‌های ویرانگر و ابزارهای نامقدس، جامعه را به سوی حیات طیبه و رستگاری اخروی رهنمون ساخت. این نگاه جامع‌نگر، سیاست و دیانت را در پیوندی ناگسستنی قرار می‌دهد و مانع از آن می‌شود که قدرت به ورطه طغیان و بی‌اخلاقی سقوط کند.

خط قرمز شریعت در بازدارندگی دفاعی و مرز معرفتی

این پژوهشگر علوم اسلامی با ورود به بحث خطوط قرمز دفاعی و تولید بازدارندگی مشروع بیان می‌دارد: قرآن کریم در آیه شریفه «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ» (سوره انفال، آیه ۶۰) مؤمنان را به بیشینه‌سازی توان بازدارندگی و کسب آمادگی همهجانبه فرامی‌خواند، اما در کنار این دعوت به قدرت، حدود و مرزهای آن را با یک «مرز معرفتی» دقیق ترسیم کرده است. در آیه ۱۹۰ سوره بقره تصریح شده است: «وَقَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَکُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ»؛ یعنی نبرد و مواجهه تنها با کسانی مجاز است که شمشیر کشیده‌اند و هرگونه تعدی و عبور از خطوط قرمز اخلاقی ممنوع است. همچنین قاعده بنیادین «لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ» (سوره بقره، آیه ۲۷۹) اصل حاکم بر تمام مناسبات دفاعی و سیاسی است؛ اسلام نه پذیرش ستم را روا می‌دارد و نه اجازه ظلم به دیگران را می‌دهد.

او در ادامه به معیارهای فقهی در منع سلاح‌های کشتار جمعی اشاره کرده و یادآور می‌شود: اگر سلاحی ماهیت کور و کنترل‌ناپذیر داشته باشد و به محیط زیست، کودکان، سالمندان و افراد بی‌گناه آسیب برساند، مصداق آشکار ستم و فساد در زمین است. قرآن مجید می‌فرماید: «وَإِذَا تَوَلَّی سَعَی فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهَا وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا یُحِبُّ الْفَسَادَ» (سوره بقره، آیه ۲۰۵)؛ نابودی نسل‌ها و تخریب منابع زیستی رفتاری است که خداوند آن را هرگز دوست نمی‌دارد. رهبر شهید انقلاب با تکیه بر همین خاستگاه معرفتی تصریح کردند که ما سلاح هسته‌ای را قدرت‌آفرین نمی‌دانیم؛ زیرا در مبنای قدرت متعالی، چیزی که سرچشمه فساد و هلاکت عامه انسان‌ها باشد نمی‌تواند اعتلا و امنیت واقعی به ارمغان آورد. این ابزارها تنها در منظومه‌های قدرت‌طلبانه مادی معنا پیدا می‌کنند و در عقلانیت دینی فاقد جایگاه هستند.

پیوند اخلاق و اقتدار در سیره نبوی

دکتر لک‌زایی با تأکید بر پیشینه سنت نبوی در مواجهه با دشمنان اظهار می‌دارد: سیره رسول گرامی اسلام(ص) گواه روشنی بر حاکمیت اخلاق بر صحنه جنگ است؛ پیامبر اکرم(ص) همواره از اقداماتی نظیر مسموم کردن منابع آب دشمن یا آسیب زدن به غیرنظامیان نهی می‌فرمودند. وقتی جهان اسلام ندای «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» سر می‌دهد و خدای متعال را با فراز «بِرَحْمَتِکَ الَّتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ» می‌خواند و پیامبر خود را به عنوان نبی رحمت می‌شناسد، این نگاه رحمانی باید در عالی‌ترین سطوح تدبیر دفاعی خود را نشان دهد. فتوای حرمت سلاح‌های کشتار جمعی، انعکاس مستقیم همین سیره نبوی و عقلانیت فقهی در عرصه بین‌الملل است.

این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه تحلیل خود می‌افزاید: در نظریه‌های غربی نظیر اندیشه هابزی، قدرت بر مبنای ترس‌آفرینی و وحشت عمومی بنا شده و در نگاه‌های متأثر از تنازع بقا، نابودی ضعیف امری طبیعی تلقی می‌شود؛ اما دکترین دفاعی اسلام به شدت حامی مظلومان و پاسدار جان بی‌گناهان است. تکیه جامعه اسلامی بر دستاوردهای دفاعی پیشرفته، نظیر موشک‌های نقطه‌زن، دقیقاً نشان‌دهنده همین تفکر اخلاقی است؛ یعنی هدف‌گیری دقیق موضع مهاجم، بدون اینکه مردم عادی و محیط پیرامونی آسیب ببینند. خودداری آگاهانه از ساخت سلاح اتمی در اوج فشارهای جهانی، اوج اقتدار و استقلال هویتی ما را نشان می‌دهد و ثابت می‌کند که تصمیم‌گیری‌های بنیادین این مرز و بوم بر مدار تعالیم الهی و حفظ شأن انسانی استوار است، نه تقلید کورکورانه از رویکردهای ویرانگر قدرت‌های استکباری.

‏کرامت انسان و نمادهای جهانی تمدن نوین

‏عضو هیئت علمی پژوهشگاه امام صادق(ع) با بررسی افق‌های تمدنی فتوای تحریم سلاح هسته‌ای تصریح می‌کند: فلسفه سیاسی اسلام به انسان‌ها حق حیات می‌دهد و اصل را بر زیست عادلانه همگان می‌گذارد. قرآن کریم در آیه ۸ سوره ممتحنه می‌فرماید: «لَا یَنْهَاکم اللَّه عَنِ الَّذِینَ لَمْ یقَاتِلوکمْ فِی الدِّینِ وَلَمْ یخْرِجوکمْ مِنْ دِیَارِکمْ أَنْ تَبَرَّوهمْ وَتقْسِطوا إِلَیْهِمْ إِنَّ اللَّهَ یحِبَّ الْمقْسِطِینَ»؛ یعنی با هر ملتی که سر جنگ و ستم ندارد باید با نیکی و عدالت رفتار کرد و مقابله تنها متوجه کسانی است که بر ضد دین و سرزمین مسلمانان دست به شمشیر برده‌اند (آیه ۹ سوره ممتحنه). قرآن از یک طرف به نیکی به دگراندیشان دعوت می‌کند و از طرف دیگر اجازه ساخت سلاحی که آن‌ها را نابود کند نمی‌دهد؛ چرا که این دو آیه با هم همخوانی نخواهند داشت. ساخت سلاح‌های کشتار جمعی با قاعده «لا تَظْلِمونَ وَلا تُظْلَمونَ» نیز در تناقض است.

‏ایشان می‌افزاید: آموزه‌های وحیانی حتی در تشریع نظام‌های تقویمی، نگاهی فراجناحی و جهانی دارند؛ چنان‌که درباره اهلال ماه می‌فرماید: «یَسْأَلونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قلْ هِیَ مَوَاقِیت لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ» (سوره بقره، آیه ۱۸۹). تقویم هجری قمری چون مبتنی بر ماه است، جهانی است؛ یعنی هرکسی در هرجای دنیا به ماه نگاه کند می‌فهمد امروز چندم ماه است، در حالی که بقیه تقویم‌ها چنین ظرفیتی ندارند. همچنین زبان نماز که عربی تعیین شده، زبان مشترک جهانی است و قبله نیز جهت جهانی عبادت است؛ بنابراین اسلام دارای نمادهای جهانی است که دیگران ندارند.

دکتر لک زایی در پایان به دو نوع کرامت انسانی اشاره کرده و خاطرنشان می‌کند: قرآن از دو کرامت حرف زده است؛ یک کرامت ذاتی که می‌فرماید: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ» و شرافت انسان نسبت به بقیه موجودات است، و یک کرامت اکتسابی که مبتنی بر تقواست:«إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ». لذا هم تمدن اسلامی، تمدنی تقواپایه و تقوامحور است و هم مکتب نظامی و ابزارهای آن مبتنی بر تقوا خواهد بود. فتوای تحریم سلاح‌های کشتار جمعی نشان می‌دهد قدرت برآمده از مکتب اهل‌بیت(ع) ظرفیت زمینه‌سازی برای حیات طیبه و تمدنی پاک، عقلانی و اخلاق‌محور برای تمام بشریت را دارد.